Startbijbel
1990-11-09
(N.a.v.: STARTBIJBEL, een keuze uit het oude en nieuwe testament vertaald in eenvoudig nederlands. Prijs f 39,50. Uitgever Nederlands Bijbelgenootschap, Haarlem.) Het Nederlands Bijbelgenootschap heeft vorig jaar een nieuwe vertaling van een groot aantal bijbelgedeelten op de markt gebracht onder de naam Startbijbel. Deze Startbijbel bevat een bloemlezing uit de Bijbel. Het is een vertaling in eenvoudig Nederlands.- Jaargang 34
- nummer 23
De bedoeling van de uitgave is, dat kinderen vanaf ongeveer 9 jaar zelf in deze Bijbel leren lezen en op die manier met de Bijbel kennismaken.
Nu kan de vraag gesteld worden of het nodig is een speciale bijbelvertaling voor kinderen te maken om hen te leren bijbellezen.
In onze gemeente is het de gewoonte op de startzondag in september elk kind van tien jaar een Bijbel te geven. Kerkeraad en de leiding van de zondagse bijbelgroepen gaan uit van de veronderstelling, dat een kind van die leeftijd in staat is de Bijbel te lezen. Vanaf de startzondag wordt geprobeerd het kind de weg in de Bijbel te leren en te wennen aan het regelmatig zelf in de Bijbel lezen. Dat blijkt echter niet mee te vallen. De tekst van de Bijbel is voor tienjarige kinderen niet eenvoudig te lezen. Wie enige tijd met kinderen uit de hoogste groepen van de basisschool op een zondagsschool, bijbelgroep of kindernevendienst gewerkt heeft, weet uit ervaring, dat de meeste kinderen van deze leeftijd aan het begrijpend lezen van de Bijbel niet toekomen en dat een groot aantal ook in het technisch lezen ervan blijft steken. Vanuit het kind bezien is het heel goed te begrijpen, dat het trots is op zijn nieuwe Bijbel, die het in de kerk krijgt. Maar of het kind er ook zelf in gaat lezen, is nog zeer de vraag. De Bijbel blijkt voor kinderen een moeilijk te lezen boek te zijn.
Bijbellezen moeilijk voor het kind
Er zijn een drietal faktoren, die het bijbellezen voor het kind moeilijk maakt.
1. De vaak lange en samengestelde zinnen. De hedendaagse mens en ook het kind is gewend aan informatie door middel van korte zinnen. In de meeste gevallen worden deze ook nog visueel ondersteund door illustraties of door video- of televisiebeelden.
De Bijbel, die in onze kerk aan de kinderen wordt gegeven, is de N.B.G.-vertaling uit 1951.
In deze vertaling staan vele lange samengestelde zinnen in tegenstelling met de leesteksten, waarin het kind op school wordt geoefend en de taal, waarmee het kind in het dagelijkse leven te maken krijgt. In de bijbelvertaling van 1951worden evenals in de grondtekst, hoofd- en bijzinnen heel kunstig door elkaar geweven en aan elkaar geplakt. Het doorzien en begrijpen van dergelijke zinnen vraagt een denkvermogen, waaraan het kind in zijn verstandelijke ontwikkeling nog niet toe is en een taalgevoel, dat (log niet voldoende getraind is op dat nivo.
2. Verouderde woorden en formuleringen.
Bij het verschijnen van de N.B.G.-vertaling in 1951spraken verschillende taalkundigen al over een verouderde vertaling. Dat is te begrijpen als men bedenkt, dat het Nieuwe Testament al voor de Tweede Wereldoorlog was klaargekomen en uitgegeven. Een levende taal, zoals het Nederlands staat voortdurend aan veranderingen bloot. En hoe sneller de maatschappelijke veranderingen in een land plaats vinden, hoe sneller ook het veranderingsproces van de taal gaat. Dientengevolge is het Nederlands van 1990 in veel opzichten niet meer hetzelfde als dat van 1940. Het is dan ook niet verwonderlijk, dat in de onder ons gebruikelijke bijbelvertaling woorden, uitdrukkingen en woordkombinaties voorkomen, die onze kinderen niet meer kennen en begrijpen. Wat denkt u van de uitdrukking 'Verachteren van de genade'?
Kinderen hebben niet alleen met zulke woorden moeite, maar ook met de genitiefvormen 'der' en 'des' en de genitief 's'. D~ze zijn volkomen in onbruik geraakt. Wie heeft het nu nog over 'de wet der zonde en des doods'?
3. Abstrakte begrippen. Het denkvermogen van kinderen werkt totaan het twaalfde jaar nog heel konkreet.
Alleèn datgene wat gaat over zaken, die je kunt horen, zien, voelen, ruiken en proeven zijn begrijpelijk voor hen. Veel godsdienstige begrippen zijn echter abstrakt. Woorden als genade, gerechtigheid en zonde zijn voor het kind alleen bevattelijk als ze aan de hand van konkrete voorbeelden toegelicht worden. Dit betekent dat veel gedeelten uit de Bijbel voor het kind nog te moeilijk zijn.
Uitstellen tot latere leeftijd
Verschillende christelijke scholen zijn er toe overgegaan de kinderen bij hun afscheid van de school geen Bijbel meer te geven, maar een ander boek, dat voor hen meer begrijpelijk is. Een bijbel, die als versiering op een boekenplankje staat en waarin niet gelezen wordt, acht men niet zinvol. Ook is het bijbellezen met de klas op veel scholen geen vast lesprogrammapunt meer.
Het vraagt teveel tijd, geeft te weinig rendement en het gehakkel en gestotter bij het lezen bevordert niet de eerbied voor het Woord van God.
Echter niet alleen op de scholen is het bijbellezen met de kinderen sterk verminderd, ook in veel gezinnen wordt het lezen uit de 'grote mensenbijbel' met de kinderen uitgesteld tot ze een jaar of veertien zijn. In plaats daarvan wordt er uit één of andere kinderbijbel gelezen.
Dit uitstel tot latere leeftijd heeft echter het nadeel, dat er maar weinig jaren overblijven om het kind te leren thuis raken in de Bijbel, voordat het de deur uitgaat. Tot nu toe worstelden veel ouders met de vraag 'Hoe leer je kinderen tussen tien en veertien bijbellezen zonder dat ze het vervelend vinden en er een hekel aan krijgen?'
Een Bijbelvertaling voor kinderen
Het Nederlands Bijbelgenootschap (N.B.G.) kreeg reeds jarenlang steeds vaker de vraag of er geen vertaling van de Bijbel mogelijk was, die door kinderen te lezen zou zijn.
Als antwoord op de vraag is men in 1976 begonnen met een proef om een gedeelte van de Bijbel te vertalen in eenvoudig Nederlands. De eerste uitgave hiervan in 1977 betrof de eerste vijftien hoofdstukken van het eerste Samuel boek onder de titel 'Samuel en Saul'. De waardering voor dit boekje was allerwegen zo groot, dat in de volgende jaren nog negen andere deeltjes volgden met vertalingen uit Samuel, Koningen, Lukas en Handelingen. Enerzijds waren ouders en onderwijzers heel blij met deze uitgaven, maar anderzijds bleek het een bezwaar te zijn, dat het geheel bestond uit teveel kleinere deeluitgaven.
Mede door de goede ontvangst van de boekjes besloot het N.B.G. een uitgebreide bloemlezing uit de Bijbel samen te stellen in eenvoudig Nederlands.
Deze vertaling van grote gedeelten van de Bijbel in voor kinderen leesbare taal verscheen onder de titel 'Startbij bel'.
Door het eenvoudig Nederlands van deze Startbijbel zullen de meeste kinderen vanaf groep 6 van de basisschool geen moeite meer hebben met het technisch lezen van de tekst.
De lange samengestelde zinnen uit de grondtekst zijn opgedeeld in korte, goed leesbare zinnen. Er komen geen verouderde zinskonstrukties en formuleringen meer in voor.
En de moeilijke begrippen zijn zo veel mogelijk vervangen door eenvoudige woorden of omschrijvingen. Doordat de tekst leestechnisch geen grote moeilijkheden meer voor het kind heeft, kan het al zijn aandacht richten op het begrijpend lezen van het Bijbelwoord.
Geen kinderbijbel
De gedachte, dat het bij deze Startbijbel om de zoveelste kinderbijbel gaat, kan gemakkelijk postvatten.
Dat zou echter een vergissing zijn.
In een kinderbijbel wordt het bijbelverhaal door een schrijver met eigen woorden en naar eigen inzicht naverteld.
Daarbij speelt de bijbelinterpretatie van de auteur een grote rol.
We spreken, zeer terecht, over goede en slechte kinderbijbels. We bedoelen daarmee dan, dat we de uitleg van de verhalen al of niet in overeenstemming vinden met de bedoeling van de Bijbel. De Startbijbel daarentegen bevat niet de visie of de exegese van één of andere schrijver. Zij volgt de grondtekst van woord tot woord. Wel kan men misschien in sommige gevallen kritiek hebben op de vertaling van een woord of zin, zoals dat bij elke vertaling het geval is. Maar we hebben in deze Bijbel niet te maken met een theologisch standpunt van een schrijver van waaruit verteld wordt.
Een tweede verschil met menig kinderbijbel is het feit, dat er allerlei gedeelten in voorkomen, die in de meeste kinderbijbels worden overgeslagen.
In de Startbijbel treffen we naast de meer of minder bekende bijbelse geschiedenissen ook gedeelten aan uit Leviticus, Deuteronomium, Job, Psalmen, Spreuken, Jesaja, Jeremia, Ezechiel, Daniel, Joel, Amos, Micha, 1 Corinthe, Filemon, Jacobus en Openbaring.
Vooral deze gedeelten maken deze Startbijbel zo waardevol voor de doelgroep. Door de eenvoudige taal worden hoofdstukken uit bovengenoemde bijbelboeken toegankelijk voor het kind. Het kind krijgt zo de kans kennis te maken met prachtige bijbelgedeelten, die tot nu toe voor hem gesloten bleven tot op latere leeftijd.
Samen lezen
Omdat de hoofdstuk- en tekstindeling in deze Startbijbel hetzelfde zijn als in de gangbare bijbelvertalingen, kan zij goed aan tafel hardop voorgelezen worden door het kind, terwijl de ouders meelezen in de normaal door hen gebruikte vertaling.
Een voordeel van het samen lezen uit verschillende vertalingen is, dat het gesprek over het gelezene wordt bevorderd. Hoewel de leesbaarheid van de tekst van de Startbijbel zo is, dat het kind er leestechnisch geen moeite mee zal hebben, zal toch alles niet altijd begrijpelijk voor hem zijn. Abstrakte begrippen en beeldspraak kunnen niet vermeden worden in een bijbelvertaling. Het nog konkreet denkende kind zal er moeite mee hebben zulke taal zonder uitleg van de volwassene te begrijpen. Het gebruik van de Startbijbel naast andere vertalingen zal ouders regelmatig aanleiding kunnen geven tot gesprek over en uitleg van de verschillende aspekten van de blijde boodschap van onze God.
Aantrekkelijke vormgeving
De Startbijbel is een goed verzorgd boek. De 380 bladzijden zijn gevat in een stevige fleurige band. Het lettertype, de lengte van de regels en de bladspiegel zijn afgestemd op het niveau van de kinderen voor wie het bedoeld is. Het geheel maakt een prettige, overzichtelijke indruk en nodigt uit tot lezen. Op iedere twee pagina's staat een illustratie in kleur, die het boek zeer aantrekkelijk maken. De afgebeelde zaken zijn in overeenstemming met de oude oosterse en joodse kultuur en het klimaat van het Midden Oosten, zodat de illustraties de tekst ondersteunen.
Hoewel het bijna niet mogelijk is zo te illustreren, dat iedereen er enthousiast over is, zullen velen zich kunnen vinden in de manier, waarop Anjo Mutsaars zo goed mogelijk zichtbaar heeft weergegeven hoe het eens was in het land van de Bijbel.
Kritische noten
Naar mijn mening kan het lezen in deze Startbijbel voor kinderen vanaf een jaar of tien inderdaad een goede start zijn voor het bijbellezen. Dat wil niet zeggen, dat er geen kritische noten bij deze uit~ave zijn te plaatsen.
In de eerste plaats mis ik een verantwoording van de uitgever over de keuze van de vertaalde bijbelgedeelten.
Zit achter de wijze van selektie een bepaalde visie op de Bijbel?
Waarom is de keuze niet groter uitgevallen?
Er zijn nog vele bijbelhoofdstukken te noemen, die zeker ook in aanrnerklnq hadden kunnen komen voor een vertaling voor kinderen.
Graag had ik meer psalmen, gedeelten uit profetieën, nieuwtestamentische brieven en uit Openbaring in de selektie opgenomen gezien.
In de tweede plaats zijn een aantal geselekteerde gedeelten zeer fragmentarisch.
Men heeft getracht van de meeste bijbelbbeken en val"!de verschillende stijlvormen, die er in de Bijbel voorkomen een gedeelte te vertalen. Het is op zichzelf een loffelijk streven kinderen op deze wijze kennis te laten maken met de veelzijdigheid van de Bijbel. Ik heb bij het lezen van deie Startbijbel mij echter verschillende keren afgevraagd waarom op een bepaalde plaats de vertaling beëindigd werd, terwijl er voor het juiste begrip van het fragment beter doorvertaald had kunnen worden. Het gaat bij het bijbellezen toch om de boodschap van God en niet om de kennismaking met de verschillende stijlvormen, waarin de Bijbel geschreven is.
In de derde plaats is er kritiek te leveren op de bladzijden 365-370, waar een 'Verklaring van moeilijke woorden' wordt gegeven. Bij een paar van deze verklaringen zette ik mijn vraagtekens, omdat naar mijn mening de essentie van het begrip niet verklaard wordt. Ook miste ik een groot aantal moeilijke woorden.
Het is echter zeer de vraag of een kind wel eens achter in het boek gaat kijken of daar misschien de verklaring staat van een woord, dat het al lezend niet begrijpt. Gemakkelijker is het voor hem dit even aan een volwassene te vragen, maar meestal leest een kind gewoon door als het iets niet begrijpt. Daarom zijn deze vijf verklarende bladzijden voor een kind niet zo belangrijk. Het gaat hem om de 362 bladzijden bijbeltekst in begrijpelijk Nederlands.
In de vierde plaats wil ik wijzen op de vertaling van Gen. 1:2. Deze luidt: "De aarde was toen een woestenij, eenzaam en verlaten. Water bedekte de aarde en het was overal donker.
Een stormwind joeg over de watervlakte"
Het Hebreeuwse woord 'ruach' is hier vertaald met stormwind, terwijl de Statenvertaling en de N.B.G.-vertaling dit weergeven met 'de Geest Gods'. Hebben we hier te maken met een bepaalde visie van de vertalers of moet aan dit ene geval niet zo zwaar getild worden?
Aanbeveling
Ondanks bovengenoemde bezwaren ben ik blij met het vele positieve van deze Startbijbel. Met het uitgeven van dit boek is ingespeeld op een behoefte die zeker ook in onze gezinnen bestaat. De nàdelige punten kunnen grotendeels opgevangen worden door samen met het kind deze Bijbel stukje voor stukje door te lezen en er veel over te praten.
Soms is het misschien wel nuttig om na een fragment uit de Startbijbel het vervolg uit de N.B.G.- of Groot Nieuwsvertaling te lezen. Het kind hoort dan hoe het verder gaat en went tevens enigszins aan de taàl van de gebruikelijke vertaling.
Tenslotte: Ik hoop van harte dat in elk gezin met kinderen vanaf een jaar of negen dit boek een belangrijke plaats zal krijgen bij de dagelijkse gezinsbijbellezing.