Wat zegt een naam?
1990-12-21
"What 's in a name?" vroeg Shakespeare.- Jaargang 34
- nummer 26
Een wijze vraag, om niet mee te spotten. Want wat zit er in ûw naam verborgen? Als "de naam het wezen uitdrukt", zoals we filosofisch zeggen, dan is een kleine studie naar de herkomst van namen altijd belangwekkend. Dat willen we graag illustreren (om elk misverstand te voorkomen: dit wordt geen typisch kerstartikel) met enkele Schots-Keltische namen.
Bonny Prince Charlie
Prins Charles Stuart van Schotland was, na de slag van Culloden (1746) bij Inverness, drie weken ondergedoken onder de naam Dugald Mac-Cullony. Bijna was het hem gelukt de troon van Schotland voor zijn vader te heroveren, maar nu was hij vluchteling met een enorme prijs op het hoofd. 1
Wat betekende nu die schuilnaam?
De juiste schrijfwijze zou zijn Mac 'lll Domhnaich, hetgeen betekent: Zoon van Gods dienaar. Kon een prins een betere schuilnaam kiezen dan deze, alleen voor Kelten verstaanbare?
Geen Engelsman zou er achter kijken, zoals u nu doet. De naam is, met vele varianten, nog steeds gangbaar.
Mac 'III Domhnaich
Om die naam te verstaan moeten we bedenken: 1) dat Gaelic meer een gesproken dan een geschreven taal is; 2) dat de Keltische namen zeer oud zijn en altijd een historische waarde meedragen; 3) dat het Gaelic een beeldrijke, omschrijvende taal is; en 4) dat in de loop der eeuwen tal van letters afgesleten zijn, daar ze toch niet werden uitgesproken.
Dan volgen de details. Mac betekent 'zoon van'; eigenlijk alleen zoon, want de tweede naamval schuilt in het volgende woord. Het tweede deel Culi komt in talloze namen voor; het is de afkorting van Gillie knecht, jongeman, ook leerling. De Engelsen, die in de vorige eeuw Schotland ontdekten voor hun jacht en visserij, noemden de assistent een gillie. Maar gillie betekent meer dan knecht bij de sport. Gillie wordt meestal verbonden met de naam van een 'heilige', een zendeling of voorganger. Voor we het derde deel van de naam behandelen, eerst een ander voorbeeld: Malcolm. Dit woord is samengesteld uit Ma(c) (Gi)II(ie) Col(u)m(ba) = zoon van discipel van Columba. Hij stamt dus van een der oudste christenen van Schotland, want Columba, de Ierse zendeling, bracht in de 6e eeuw het Evangelie naar Schotland. Is zo'n naam: afstammeling van een Columbaleerling, niet een kostelijk bezit?
Dominee
Het derde deel van Charles' schuilnaam was Domhnaich. Het wordt uitgesproken als dom'nee, wat de titel is van een Schots onderwijzer, annex-godsdienstleraar. U ziet direct onze titel dominee, die van het latijnse dominus, domine, stamt. Prins Charles noemde zich dus Zoon van Gods Dienaar, want zijn vader was de wettige maar onttroonde koning!
Triest dat een jonge vorst als hij het land moest verlaten ... verkleed als kamermeisje van een adellijke dame.
MadLennan en MacLellan
Elke telefoongids levert u deze namen op. MacLennan is de samentrekking van Mac Gillie Finnan = zoon van discipel van St Finnan. De tweede is ontleend aan St Fillan.
Bekende namen: onze genabuurde kerk te Tyndrum heet officieel St Fillans Church. U hoeft niet te schrikken van dat Sint - ook in onze kerkelijke papieren wordt over de heilige apostel Paulus gesproken.
Maclean
Een van de meest voorkomende namen is Maclean. De vroegere Lord Chamberlain (= hoogste kamerheer, hoofd van de koninlijke huishouding) was een Lord Maclean, van het eiland Muil. Ook onze plaatselijke arts heeft deze naam.
Al jaren wisten wij dat de naam met Johannes verband houdt. Maar pas onlangs kwamen wij er achter, dat deze naam is samengesteld uit Mac Gill lain, of zoon van Johannes' leerling, knecht. (Die Johannes zal wel een van Columba's gezellen zijn geweest.) En u herkent de naam Gilians, die in ons land voorkomt.
Macintyre
In dit verband mogen we wel verwijzen naar ons artikel "Zoon van de timmerman" 2. Want inderdaad, in de Gaelic bijbel wordt, bij Marcus 6:3, Jezus 'Macintyre' genoemd.
Maclsaac
Deze naam laat zich zomaar verstaan.
Hij komt uit het Gaelic Mac losaig = zoon van Izaäk; een naam van zeker 7 eeuwen oud. De varianten luiden Mac Kissock, Mackissack, Mac Kissick, Mac Kessick, Mc Kessock en Mackessack.
MacAdam
Een bij ons algemeen bekende naam is MacAdam, zoon van Adam. Een Schot van die naam vond uit, dat je goedkoop een weg kunt verharden door puin en stenen met mastiek samen te voegen: de macadamweg.
MacMarquis
Eenmaal bezig achter Keltische namen te kijken, zouden we menen met de naam Mac Marquis gauw klaar te zijn. Een Schots schrijver 3 zegt, dat hij een Dorothy MacMarquis heeft gekend, die stellig geloofde dat haar grootvader de naam van de markies van Braedalbane had gekregen. Maar dit is een misverstand.
MacMarquis komt van Mac Marcuis = zoon van Marcus!
Beaty en MacSporran
De naam Beatyen de naam Beaton hebben dezelfde achtergrond als koningin Beatrix. Bea(t) betekent genezer, heler, Heiland. Hiermee is een beroep (arts) aangeduid, wat niet vaak in Schotland voorkomt. Dat beroep zit ook in MacSporran = Beursdrager. Het is een erfelijke titel (vandaar Mac) die door de vroegere Lords of the Isles gegeven werd aan hun betaalmeester. Een sporran is immers de leren tas, die een in kilt geklede Schot aan zijn riem draagt om geld en papieren te bewarenbij gebrek aan zakken.
En de Nederlandse namen?
Het loont de moeite, de herkomst van uw eigen familienaam uit te zoeken. Wie zich in de studie van de genealogie stort (studie van voorgeslachten) kan rechts en links de vruchten plukken. Daar zijn voortreffelijke vruchten bij, soms ook wrange en bittere. Wat denkt u van namen als De-kwaadsteniet, Niemandsverdriet, Naaktgeboren en andere minder appetijtelijke namen? U treft ze vooral op de eilanden aan, bij koppige voorouders. Ze herinneren ons aan de Franse instelling van de burgerlijke stand en de verplichting voor gezinshoofden om een achternaam te kiezen. Velen gehoorzaamden onder protest, waarbij soms de omstanders een duit in het zakje deden.
Maar ook zijn diverse namen geladen met een geschiedenis, waarop u trots zult zijn.
1 zie 'Opbouw' 25-5-1990 - 2 idem 10-4-1987-Scots Magazine Mei 1990 - 3 'Opbouw' 25-9-1987.