Boekbespreking
1988-01-08
Niets kan zijn glans verdoven - Jaargang 32
- nummer 1
Onder deze titel gaf de Gereformeerde Bijbel Stichting een prachtig boek uit, ter gelegenheid van 350 jaar Statenvertaling.
De 176 pagina's in groot formaat bieden een uitstekend overzicht van allerhande wetenswaardigheden betreffende de Statenvertaling: hoe deze tot stand gekomen is, wie er aan hebben meegewerkt, welke plaats en rol de kanttekeningen hebben gespeeld, welke taal werd erin gebezigd en welke invloed die op de Nederlandse taal heeft uitgeoefend, etc. Daarbij blijkt grote kennis van de materie èn een grote liefde voor die vertaling en alles wat ermee samenhangt. Prachtige platen, in zwartwit en in kleur, verfraaien het geheel ten 6 zeerste.
Wie - om een greep te doen - weten wil welke vertalingen er al vóór 1637 in ons land in omloop waren kan in het eerste hoofdstuk terecht. Bekende en minder bekende uitgaven worden daarin besproken, waarbij ook gegevens verstrekt worden over vertalers, drukkers, eigenaardigheden, motieven voor vertaalwerk, etc. Wie weten wil welke rol Bogerman gespeeld heeft in de totstandkoming van de Statenvertaling, of Baudartius, waarde vertalers woonden, welk gevolg de pest van 1635 had voor Leiden, welke kritiek men op de vertaling oefende, etc. kan ook in dit boek veel informatie halen.
In een doorwrocht artikel over "de uitgaven van de Statenvertaling in de 1ge en 20e eeuw" wordt een gedetailleerd overzicht geboden welke veranderingen in de tekst van de vertaling zijn aangebracht, bv. in de revisie 'Esser-Kijne', in de jaren 1935-1947. Dat is een stuk gemakkelijker te lezen, vind ik, dan een overzicht van 'hoofdletterfouten', 'enkelvoud of meervoud', 'de buigings-n', 'se - en haer', etc. Niettemin, wie volledigheid nastreeft is bij dit boek aan een goed adres.
"De Taal van de Statenvertaling" is een gemakkelijker toegankelijk hoofdstuk; daarin lees ik argumenten voor de keus om 'ghij' te nemen, als men God aanspreekt, in plaats van het woord 'du'. Ook lees ik veel wetenswaardigs over zegswijzen en uitdrukkingen in het Nederlands, die uit de Statenvertaling afkomstig zijn. (Zelf meen ik dat dàt overzicht bij uitzondering uitvoeriger had kunnen zijn dan hier gebeurt.) Vanaf hoofdstuk 8 gaat het boek minder over het verleden van de Statenbijbel en zijn gebruikers en meer over het heden.
Vanaf dat moment werd, eerlijk gezegd, mijn appreciatie van het boek ook beduidend minder. Hoofdstukken als 'Waarom nu nog steeds de SV?' en 'de Gereformeerde Bijbel Stichting, 1963-1987' alsook het 'Voorwoord' van de voorzitter van de GBS staan naar mijn smaak (veel) te vol met polemiek. Verreweg de meeste moeite had ik echter met het hoofdstuk 'Overzicht van Nieuwe Vertalingen', waarin ik bij tijden een hoge concentratie van venijn aantrof.
Wat te denken van zinsneden als de volgende: "De Nieuwe Vertaling - zo werd gezegd - is een tussenvertaling om het kerkvolk los te weken van de Statenvertaling.
Nu daar zijn zij (sic!) uitmuntend geslaagd. Duidelijk lijkt er verband met Genesis 3:15. De eeuwenoude strijd tussen vrouwenzaad en slangezaad.
Want de duivel kan geen betere methode bedenken om de Bijbel uit handen te nemen dan door een andere Bijbel in handen te geven. Een Bijbel waar de zuivere leer is wegvertaald. "
Over de Groot Nieuws Bijbel lees ik: '... deze Bijbel is uitgegeven door het NBG in samenwerking met de Katholieke Bijbel Stichting. Het is dus een oecumenische vertaling. Want de eenheidsfanfare wordt geblazen. De massa marcheert achter het oecumenische vaandel. En deze vertaling bewijst hier zijn diensten... van zo'n vertaling is niets te verwachten... Door de vertaling wordt de deugd van Gods onverandelijkheid ontluisterd. En daarna God Zelfl ...Door deze inleidingen wordt Gods Woord verduisterd. Worden zielen misleid. Moderne theologen krijgen hier een handvat voor hun van God afwijkende gevoelens ..." (pp. 151-153)
Jammer is dat polemische geluid. Naar ik meen, zou een goede en hier (grotendeels ook) geslaagde poging om de 'luister' van de Statenvertaling te laten zien de zaak van de GBS een veel groter dienst hebben gewezen dan dit soms onwaardige polemiseren. Als men zich onverkort aan een positieve werkzijze had gehouden had ik dit werk graag en zonder reserves geprezen. Nu wordt echter 'haar glans' wel enigszins gedoofd.
Jammer.
Calvijn in prachtserie
Onlangs zag ik ze weer in een catologus van een antiquariaat: de drie delen van Emanuels Doumergue's gerenommeerde serie over Calvijn, uitgegeven in het jaar 1907. Je moet er een bedrag van zo'n vijftig gulden per deel voor neertellen.
Het afgelopen jaar is bij uitgeverij De Groot Goudriaan, tegenwoordig te Kampen gevestigd, een de boeken in fotografische herdruk verschenen in drie mooi uitgevoerde en kloeke delen. Calvijns Jeugd, Calvijn in het Strijdperk en Calvijn en Genève vormen voor geïnteresseerden in Calvijns levensloop een kostbaar bezit. Kostbaar in de zin van geld: de lezer moet voor deze drie delen een bedrag vanf225,- neertellen en dat is niet niks!
Echter ook kostbaar, in de zin dat er veel te genieten valt met deze herdruk.
De laatste jaren waren er niet zoveel goede boeken over Calvijn op de Nederlandstalige markt. Het boek van prof. Dankbaar, Calvijn, ZÜn Weg en Werk, (uitgeverij Callenbach, prijs f25,50) was een van de weinige titels die het kopen waard was. Nu dus weer een biografie in drie delen, waardoor men zich in groter detail dan tot voor kort mogelijk was met de Geneefse Reformator kan bezighouden.
Ruim 1500 grote pagina's krijgt men als wezenlijke 'waar voor zijn geld'.
Om een (onvergeefelijk beperkte) greep uit het geheel te doen, in deel Ikan men (onder andere) lezen over: - Calvijns horoscoop; een heel curieus stuk over de rol die de astrologie in Calvijns tijd speelde. De wijze waarop Calvijns tegenstanders uit diens sterrenbeeld etc. probeerden afte lezen dat hij een gevaar was, enz. Daarbij echter ook verwijzing naar een minder bekende verhandeling van Calvijn over de astrologie.
- de situatie van inkomsten uit (al of niet verrichte) kerkelijke ambten in de Kerk van Rome.
- de invloed van mannen als Cordier en Lefèvre d'Etaples op Calvijn.
- Calvijns studententijd in Orleans en Bourges.
- uitvoerige informatie over de inhoud van Calvijns eerste werk (van min-ofmeer humanistische trant), over De Clementia van de Romeinse filosoof Cicero.
- laster dat Calvijn als student diefstallen zou hebben gepleegd; andere laster dat Calvijn vroeger is gebrandmerkt wegens crimineel gedrag. Ook de oorsprong van dat verhaal en de rol die het in de kerkelijke polemieken heeft gespeeld.
Veel van dit alles vind je nergens anders.
Belangrijker is dat uitvoerig wordt stilgestaan bij Calvijns bekering, waarover hij zelf altijd nogal terughoudend is geweest.
Aan de hand van enkele 'getuigenissen' wordt een aantal aspekten van die bekeringsweg gereconstrueerd.
Een heel 'boek' is gewijd aan de 'Voorrede der Christelijke Institutie', die Calvijn in Basel aanving. Daarbij b.V. ook aandacht voor allerlei plaatsen in die stad.
Veel is onderbouw in talloze voetnoten.
Bezwaar daarbij is natuurlijk wel dat die voetnoten alleen verwijzen naar titels die verschenen zijn voor het jaar 1907, waarin Doumergue's werk oorspronkelijk verscheen. Heel wat waardevolle werken uit deze eeuw blijven noodzakelijkerwijs onvermeld.
Dat alles betreft deel één. De andere twee delen gaan - zeer veel informatie biedend - -over Calvijns levensloop, maar in deel drie b.v. krijgen we van de schrijver een zeer gedetailleerde 'rondleiding' door de stad Genève. Allerlei straten, pleinen, gebouwen en personen worden daarbij genoemd. Nadat eerste 'boek' (zo'n 300 pagina's!) gaat het o.a. over 'Calvijns tractement' zijn 'onbaatzuchtigheid', over zijn 'soberheid', zijn 'krankheden' en nog heel wat meer.
De drie delen bieden een schat aan informatie die in geen enkele tegenwoordig beschikbaar Nederlandstalig boek beschikbaar zijn, voorzover mij tenminste bekend. Wie, net als ik, steeds meer in de figuur Calvijn geïnteresseerd is geraakt, moet toch de aanschaf van deze boeken overwegen. Ik vrees alleen dat de uitgeverij door de vraagprijs een aantal potientiële kopers kan afschrikken.
Naar ik hoop, is dat toch niet het geval.
Zeer aanbevolen.
P. J. van Kampen, Eck en Wiel