Literair lezen van de Bijbel
2007-11-09
Het lezen van de Bijbel is iets wat je met groot plezier kunt doen, omdat de Bijbel het boek is waarin je God, je schepper en je verlosser, ontmoet. Maar het lezen van de Bijbel kan soms ook teleurstellend zijn.- Jaargang 51
- nummer 22
Als je bijvoorbeeld op zoek bent naar een antwoord op de vraag naar het lijden en daarbij in het boek Job terechtkomt. Als je aan het eind van het boek bent gekomen (misschien wat doorbladerend als de vrienden van Job aan het woord zijn) kun je een behoorlijke teleurstelling oplopen.
Je leest daar het antwoord van God uit de storm, maar is dat antwoord nu echt een antwoord op de waarom-vraag? Je krijgt uitgebreide beschrijvingen van het nijlpaard en de krokodil voorgeschoteld. Maar wat heeft dat met de vraag naar het lijden te maken?! Ik wil in dit artikel ingaan op het boek Job en laten zien dat die teleurstelling niet zozeer te wijten is aan het boek Job, maar te maken heeft met onze manier van lezen. Om dat te laten zien wil ik gebruik maken van resultaten van de literaire methode. Het literaire lezen van de Bijbel wil ons helpen bij het ontdekken en begrijpen van allerlei wendingen en vertelmanieren van de hebreeuwse literatuur. Sommige van die wendingen vallen ons op, anderen vinden we heel gewoon. Met het voorbeeld van het boek Job wil ik laten zien dat er wel eens wat aan ons voorbij kan gaan.
Fictie
Ik kan me voorstellen dat iemand zegt: de Bijbel als literair boek? Betekent dat niet per definitie dat je de Bijbel gaat lezen als fictie? Dat is toch meer iets voor een literaire leeskring dan voor de kerkdienst waar de bijbel gelezen wordt als Gods Woord? Bovendien kun je de vraag stellen of literair lezen niet een fraaie term is voor: ik zie, ik zie, wat jij niet ziet!
Vanwege deze vragen geef ik de voorkeur aan de term ‘literair lezen van de Bijbel’ boven ‘de Bijbel literair’ of ‘de literaire methode’. Dat doe ik omdat de term ‘literair lezen van de Bijbel’ laat zien dat je Gods Woord leest en bestudeert vanuit een bepaalde gezichtshoek, namelijk de literaire kant.
Overigens moet hierbij gezegd worden dat het een verademing is als de Bijbel weer als een geheel wordt gelezen, zoals gedaan wordt in de literaire methode. In de oudtestamentische wetenschap was het lang gebruikelijk de Bijbel meer te zien als een lappendeken van teksten die min of meer slordig aan elkaar gehecht zijn. De literaire methode doet meer recht aan de eenheid en de kunstige compositie van de Bijbel.
Leesvoorbeeld uit het boek Job
Nu een leesvoorbeeld: het boek Job. Zoals bekend loopt het boek Job uit op het antwoord van God uit de storm. De gelovige Job heeft alles verloren tot zijn gezondheid toe. Hij heeft zijn geboortedag vervloekt (Job 3). Met zijn vrienden heeft hij hoofdstukkenlang in de clinch gelegen, vooral over de vraag of de lijder Job nu gezondigd heeft of niet (Job 4 e.v.). Job is overtuigd van zijn onschuld en richt zijn aanklachten tegen God in de hemel. Vanaf hoofdstuk 38 reageert God. Maar wie daar zoekt naar een antwoord op de vraag naar het lijden wordt waarschijnlijk teleurgesteld. Job krijgt geen antwoord waarmee zijn lijden verklaard wordt.
Allerlei verbindingslijnen
Vaak wordt dan gezegd: de verschijning van God zelf is het antwoord. Hij openbaart zich en dat is het antwoord dat Hij geeft. Maar dat is niet erg bevredigend. Over die laatste hoofdstukken van Job is wel meer te zeggen dan dat. Ik vond bij Robert Alter een andere benadering. Deze amerikaanse hoogleraar Hebreeuws en vergelijkende letterkunde schreef een boek over de bijbelse dichtkunst (‘The art of biblical poetry’). Hij laat in dat boek zien dat de laatste hoofdstukken van Job met allerlei draden verbonden zijn met de rest van het boek. Vooral Job 3, waarin Job zijn geboortedag vervloekt, blijkt voor God niet een vergeten hoofdstuk te zijn. Het is bij uitstek het hoofdstuk waar God op teruggrijpt als Hij vanuit de storm tot Job spreekt.
Licht en donker, leven en dood
Met literatuurwetenschappers kun je kijken naar de thema’s van dit hoofdstuk. Je komt dan uit bij de tegenstellingen licht en donker, leven en dood. Job had nooit het levenslicht (!) willen zien. Kijk je nu naar Job 38 dan zie je dat God in zijn antwoord die tegenstellingen licht en donker, leven en dood overneemt en ze in een heel ander perspectief zet.
Job vervloekt zijn geboortedag: die dag moet een dag van duisternis worden.
God zet daar tegenover dat Hij wolken en duisternis heeft gebruikt in de schepping van de zee. Niet in de negatieve zin om te bedekken en te omhullen, maar in positieve zin, als een deken en om in te bakeren. God zegt ‘ja’ tegen zijn schepping waar Job een hartgrondig ‘nee’ had laten horen. Licht en donker is niet de enige tegenstelling die God opneemt in zijn spreken vanuit de storm. Ook de tegenstelling ‘leven en dood’ keert terug. Job vervloekt zijn geboortedag. Hij wil zich het liefst terugtrekken in de moederschoot zonder geboren te worden. Hij wil de wereld tot niets terugbrengen. In zijn reactie gebruikt God dezelfde woorden ‘schoot’ en ‘deuren’, maar dan op een heel andere manier. God tekent de schepping van de zee als een geboorte. En dat is heel erg opmerkelijk. Het afsluiten is niet het afsluiten voor het leven, maar juist om leven te geven, om de macht van de zee te begrenzen. Dat doet Hij niet om het leven te beëindigen, maar om het leven mogelijk te maken.
Meekijken in de cockpit
Job heeft gezegd dat de lichten wat hem betreft uit mogen gaan. God toont in zijn antwoord in elke zin de weerbarstige pracht van de schepping en de onmetelijkheid van het leven. God laat een voortdurend ‘ja’ horen tegen zijn duizelingwekkend grote schepping. Dat doet Hij ook met de beschrijvingen van het nijlpaard en de krokodil die ons misschien wat langdradig voorkomen. Je zou kunnen zeggen: de schepping is als een geboorte: bewust gewild, verwekt door goddelijke liefde, toegejuicht door de engelen, glorieus zichtbaar geworden.
Mijn conclusie is: Job 3 en het antwoord van God in de slothoofdstukken staan niet los van elkaar. Alsof God een antwoord geeft dat eigenlijk nergens op slaat. Nee, deze hoofdstukken zijn met allerlei draden met elkaar verbonden. Je mag even meekijken in de cockpit van de schepping en de onderhouding van de wereld. Je wordt uitgenodigd om die grootse en onthutsende openbaring op je te laten inwerken. God spreekt het jawoord tegen de schepping en tegen ons leven. En dat bevestigende woord kan zijn heilzame werk gaan doen in ons vaak zo onrustige hart.
Signalen
Dit leesvoorbeeld laat zien dat literair lezen van de Bijbel wil helpen om de bedoeling van de bijbelschrijver scherp te krijgen. Dat scherp-stellen kan je bewaren voor verkeerde verwachtingen en eventuele teleurstellingen.
Het voorbeeld van het boek Job laat zien dat een alfabetisch onderwerpenlijstje met daarin het thema ‘lijden’ (bij de ‘l’) niet zal werken. Job als illustratie bij de waarom-vraag of zo. Nee, je moet al lezend en worstelend met dit lange adembenemende boek ontdekken wat de Heilige Geest ons wil zeggen. Dat geldt trouwens niet alleen voor het boek Job, maar voor de hele Bijbel. Literair lezen van de Bijbel richt bij dat lezen en zoeken de aandacht op de signalen die de bijbeltekst zelf afgeeft.
Dit artikel is een bewerking van de lezing die drs. Laurens van Baardewijk (predikant NGK Loosdrecht) hield bij de opening van het nieuwe studiejaar bij het Nederlands Gereformeerd Seminarie op 7 september.