Kiezen als christen in een economie op ramkoers
2011-02-04
Hoe vaak gaat het op zondag over de economie en hoe wij daar als christenen in staan? Niet vaak genoeg, betoogt Gerbert Hengelaar. Terwijl we juist een tegenwicht kunnen bieden tegen het eindeloze winstbejag van ons economische systeem. Bijvoorbeeld door wat we uit de winkelschappen pakken. Maar het gaat verder dan alleen bewust consumeren.- Jaargang 55
- nummer 3
In Lucas 16 vertelt Jezus de gelijkenis van de onrechtvaardige rentmeester. Een intrigerend verhaal waarmee Jezus ons aanzet om niet te denken over wat we met ons geld doen, maar wat geld met ons doet.
Dit sluit naadloos aan bij het boek Economie op ramkoers van Frank Mulder en Freek Koster. Als basis voor het boek hebben de auteurs verschillende spelers uit de financiële sector gesproken, waaronder een beurshandelaar, een kredietverstrekker, een vermogensbeheerder en een beursgoeroe. Zij vertellen in het boek over de aanleiding en oorzaken van de financiële crisis. Wat hieruit naar voren komt, is het beeld van een systeem van ongeremde geldcreatie, dat de link met de fysieke werkelijkheid kwijt lijkt te zijn en bovendien plaats biedt aan kortetermijndenken, winstbejag en hebzuchtversterkende mechanismes.
Dat doet weer terugdenken aan de waarschuwingen die op vele plekken in de Bijbel worden gegeven over de invloed die geld op ons kan hebben. En het roept de vraag op hoe wij als christenen met een dergelijk systeem om moeten gaan.
Eindeloos groei-ideaal
Als we alle waarschuwingen voor de kracht van geld naast de huidige economie leggen, kan de vraag opkomen of we ons niet ver moeten houden van het financiële systeem van nu en of we onze kostbare tijd en middelen niet beter kunnen besteden aan bijvoorbeeld geestelijke vorming en hulpverlening. In de Bijbel kom ik echter een God tegen die aandacht heeft voor zowel onze fysieke als geestelijke noden en die ons niet alleen aanspreekt als zendelingen, maar ook als rentmeesters van zijn schepping. Verder legt de Bijbel ook veel nadruk op het bestrijden van onrecht en strijden voor rechtvaardigheid.
Als we de wereldwijde economie langs die meetlat leggen van bijbelse rechtvaardigheid en rentmeesterschap, dan is zij bron van veel onrecht en van uitputting van de grondstoffen die de aarde ons biedt. Dat kan juist een reden zijn om je te storten op de hulpverlening aan slachtoffers van dit systeem, maar de vraag is dan wel of dit niet dweilen met de kraan open is. En of dit recht doet aan het Bijbelse beeld van Gods koninkrijk, dat ook de economie insluit.
Verder moeten we ons bewust zijn in wat voor systeem we meedoen. Professor Goudzwaard heeft er in vele boeken op gewezen dat achter ons huidige kapitalistische systeem een eindeloos groei-ideaal schuilgaat. Er zit een idee achter dat we elk jaar meer moeten hebben en het systeem vertaalt dat eendimensionaal naar de materiële werkelijkheid.
In een mooie synthese van Bijbelse en wetenschappelijke argumenten laat professor Graafland vanuit verschillende ethische perspectieven zien dat het maar zeer de vraag is of ons kapitalistische systeem ons daadwerkelijk verder brengt. Weliswaar leidt het systeem op sommige plekken tot materiële welvaartsgroei, maar zeker niet eerlijk verdeeld en voor iedereen. Bovendien is het zeer de vraag of die welvaart leidt tot meer geluk en ons stimuleert tot een leven dat deugden weerspiegelt.
Kortom: we hebben te maken met een systeem waar wij als christenen kritisch tegenover zouden moeten staan. Dit past perfect bij de uitspraak van Paulus dat we niet van de wereld, maar wel in de wereld zouden moeten zijn.
Koopgedrag
Het bovenstaande zou een intellectuele discussie over een alternatief systeem kunnen losmaken, maar een systeem staat nogal ver weg van ons dagelijks leven. Daarom denk ik dat het nodig is er een ander beeld naast te zetten.
Net zo goed als de economie een systeem is, is zij ook een optelling van allemaal individuele 'actoren' die allemaal hun eigen morele keuzes maken. De economie is feitelijk een optelling van allemaal bedrijven, die ieder weer een verzameling zijn van investeerders, consumenten en werknemers. En wij zijn die werknemers, investeerders en consumenten en wij maken die keuzes. De vraag is alleen of we ons daar altijd bewust van zijn en de keuzes bewust maken.
Natuurlijk is het zo dat wij begrensd en beïnvloed worden door de keuzes die het systeem ons biedt. Feit is echter dat we tegenwoordig in een tijd leven waarin we niet meer naar de wereldwinkel hoeven te fietsen voor fairtradeproducten en waarin we met één zoekopdracht op Google kunnen achterhalen welke morele problemen er aan een bepaald product kleven. Uit onderzoek blijkt echter dat er vaak een groot gat is tussen de morele waarden die we zeggen na te streven en ons koopgedrag. Het gaat dus zeker niet alleen om de keuzes die het systeem ons biedt, maar juist ook om de keuzes die wijzelf hierin maken.
Drijvende kracht
In mijn promotieonderzoek naar de vraag wanneer bedrijven kunnen innoveren met oog voor maatschappelijke thema’s komt vaak terug dat bedrijven begrensd worden door de speelruimte die consumenten, werknemers en investeerders hun bieden. Als er bijvoorbeeld een milieuprobleem speelt en er is een schonere technologie beschikbaar die duurder is dan de huidige, dan zal iemand de rekening moeten betalen. En de rekening betalen kan in vele vormen. Als consumenten omwille van een schonere productiewijze voor een bepaald product kiezen of er meer voor willen betalen, creëert dat speelruimte voor bedrijven. Hetzelfde geldt als de investeringen in schone technologie gemotiveerde werknemers oplevert of investeerders die tijdelijk een lager rendement accepteren.
Hier komt ook de rol van de kerk weer in beeld. Want het creëren van moreel bewustzijn, het wijzen op het onrecht van deze tijd en het tonen van keuzes die we kunnen maken, lijkt me zeker een rol voor de kerk.
Maar hoe vaak gaat het op zondag over de economie en de individuele keuzes die wij hier als christenen in maken? Mijn eigen ervaring is dat er nog het meest wordt gesproken over onze rol als consument, mede dankzij de inzet van stichtingen als Time to Turn. Voor onze rol als werknemer en 'investeerder' zou zeker ook aandacht mogen komen. Kiezen we bewust het bedrijf waar we voor gaan werken en zijn we een drijvende kracht achter sociale en maatschappelijke initiatieven binnen ons bedrijf? En welke criteria hanteren we nog meer behalve het rendement van onze spaarrekening?
Interessant in dit kader is nog om te vermelden dat een aantal christelijke organisaties recent het initiatief heeft genomen voor een 'Geloven op je werk'-zondag, een initiatief dat zeker navolging verdient.
Als we het geheel overzien, dan maakt de financiële crisis onder meer duidelijk dat we deel uitmaken van een systeem dat gebaseerd is op waarden die we zeker niet volledig delen. Maar dit biedt ook kansen om met een kritische houding een positieve tegenkracht binnen het systeem te zijn en te strijden tegen de onrechtvaardige uitkomsten waartoe het systeem nu soms leidt.
De aanleiding van dit artikel was een recent L’Abri-themaweekend over het boek Economie op ramkoers van Frank Mulder en Freek Koster.
L’Abri is een studiegemeenschap die wil helpen bij het nadenken over fundamentele vragen rondom geloof en leven. Dit doen zij onder meer door themaweekenden, lezingen, maar ook door hun huis in Eck en Wiel open te stellen voor bezoekers die begeleid willen doordenken over persoonlijke vragen. Belangrijk onderdeel van de wereldwijde traditie van L’Abri is dat zij niet alleen bezig willen zijn met de rol van geloof in ons geestelijk leven, maar ook juist met de relevantie van geloof voor het leven van alledag.
Meer informatie: www.labri.nl.
Meer lezen:
Mulder, F. & F. Koster (2010), Economie op Ramkoers.
Goudzwaard, B. & H.M. de Lange (1994), Genoeg van te veel / Genoeg van te weinig.
Goudzwaard, B. (1976), Kapitalisme en vooruitgang.
Graafland, J.J. (2007), Het oog van de naald.
Gerbert Hengelaar is werkzaam in het bedrijfsleven en doet een promotieonderzoek naar maatschappelijk innovatie in het bedrijfsleven. Hij is lid van de NGK Utrecht.