De 'vaderloze kultuur'
1988-04-22
In 1987 verscheen 'The postponed (= 'opgeschorte’) generation ' van de hand van Susan Littwin. Dit boek vormt een treffende illustratie van een samenleving die wel als de 'vaderloze kultuur' wordt aangeduid. - Jaargang 32
- nummer 16
Littwin konstateert dat de huidige Amerikaanse jongeren 10 jaar later volwassen worden dan hun ouders. Zo wordt Jenny beschreven, die na het behalen van haar 'college degree' niet weet wat ze verder met haar leven zal doen. Pas 7 jaar later heeft ze enigszins een idee in welke richting ze verder zou willen. "Amerikaanse jongeren zijn bang om te kiezen, want een keuze impliceert beperking en verantwoordelijkheid roept angst op. Deze generatie is opgegroeid in een tijd waarin opvoeding en onderwijs niet voorbereidden op tegenslag en ongemak. Het gevolg is dat deze jongeren leven onder de druk van hun immens hoge verwachtingen en oneindige keuze-mogelijkheden en wachten op de perfektie: de ideale man, de ideale baan, de ideale gemeenschap.
Tien jaar voorbij de leeftijd waarop hun eigen ouders al een gezin en maatschappelijke verplichtingen hadden, zoekt een onzekere, verwarde en egocentrische generatie naar haar identiteit. Ze staan te treuzelen voor het buffet van inmiddels gelijkwaardige levensstijlen ", Littwin konstateert dat de huidige Amerikaanse jongeren 10 jaar later volwassen worden dan hun ouders. Zo wordt Jenny beschreven, die na het behalen van haar 'college degree' niet weet wat ze verder met haar leven zal doen. Pas 7 jaar later heeft ze enigszins een idee in welke richting ze verder zou willen. "Amerikaanse jongeren zijn bang om te kiezen, want een keuze impliceert beperking en verantwoordelijkheid roept angst op. Deze generatie is opgegroeid in een tijd waarin opvoeding en onderwijs niet voorbereidden op tegenslag en ongemak. Het gevolg is dat deze jongeren leven onder de druk van hun immens hoge verwachtingen en oneindige keuze-mogelijkheden en wachten op de perfektie: de ideale
De funktie van vader en moeder
Bij de 'vaderloze kultuur' gaat het om een beschrijving van de samenleving in zijn algemeenheid. Toch is het - om dit beeld duidelijk te maken - nodig om op het nivo van het indivuduele gezin het verschil in funktie van de vader en moeder te schetsen. De moeder geeft het kind geborgenheid en liefde. Deze ervaring is nodig om het kind zich veilig te doen voelen in deze wereld en om vanuit die veilige basis ook in staat te zijn om de wereld te gaan verkennen.
De vader geeft het kind erkenning, stimuleert het kind tot zelfstandigheid en verantwoordelijkheid, maar stelt ook grenzen aan het kind. Deze zogenaamde basis-ervaringen zijn van fundamenteel belang voor de harmonieuze opbouw van de persoonlijkheid. De funkties van vader en moeder moeten echter niet op een kunstmatige wijze uit elkaar worden getrokken en daardoor als elkaars tegenstellingen worden gezien.
Ook een vader moet in staat zijn het kind geborgenheid te doen ervaren, evenals van de moeder verwacht mag worden dat zij het kind stimuleert tot het dragen van verantwoordelijkheden.
(In zijn boek 'Het kind in gezin en samenleving' wijst Dr Croughs er in dit verband op dat de meer letterlijke vertaling van de Herbreeuwse grondtekst van Psalm 103 vers 13 luidt: "Zoals een vader moederschotig is voor de kinderen, is Jaweh moederschatig. voor wie Hem vrezen").
Een 'vaderloze kultuur'
Wat wordt er bedoeld met de 'vaderloze kultuur?' Uitgaande van de rol van de vader die hiervoor werd beshreven kunnen we stellen dat er in de 'vaderloze kultuur' gebrek is aan erkenning en stimulering; er is geen voorbeeld, geen ideaal-beeld meer. Inspirerende voorbeelden, die het waard zijn om gevolgd te worden, zijn verdwenen. Veel funktionarissen worden als 'kleurloos' ervaren.
Mensen krijgen de indruk dat ze in de ogen van autoriteiten slechts nummers zijn (geen erkenning). Ook is het stellen van grenzen niet meer mogelijk: in een pluriforme samenleving heeft iedereen gelijk. Dit heeft als gevolg dat jongeren maar moeilijk tot een keuze kunnen komen. En tenslotte is in de 'vaderloze kultuur' het optimistische toekomstperpektief weggevallen: werkloosheid, bewapening en milieuvervuilling zijn in de belevingswereld van jongeren grote bedreigingen geworden.
Hoewel de wortels van deze 'vaderloze kultuur' vroeger in de geschiedenis gezocht kunnen worden, wijzen de meeste auteurs in dit verband vooral op de situatie in Duitsland tussen de beide Wereldoorlogen.
Bij veel opvoeders zou het destijds in een gedesillusioniseerd Duitsland aan innerlijke overtuiging bij de overdracht van waarden en nonnen hebben ontbroken. De uiterlijke autoriteit (dressuur, kadaverdiscipline) moest dienen als camouflage van het ontbreken van innerlijk gezag. Dit ontbreken van een ideaal (vader- )beeld met innerlijke overtuiging leidde tot de behoefte aan een nieuwe leider. Adolf Hitier vulde dit vacuüm op; hij werd de belichaming van het nieuwe ideaal. In een wonderlijk mengsel van rebellie en behoefte aan slaafse onderwerping volgden grote delen van het Duitse volk hun leider. "Niet ik leef, maar Hitier leeft in mij", aldus Herman Göring ...
De kerk
Onze samenleving draagt veel kenmerken
van de 'vaderloze kultuur' en draagt ook de ontwrichtende risiko's van deze kultuur met zich mee. Ook in de kerk zijn de gevolgen van deze samenleving voelbaar. Zo zegt men dat het beeld dat veel mensen zich tegenwoordig van God vormen, verband houdt met de 'vaderloze kultuur'. Voor hen is God afwezig, of als Hij er wel is, is Hij geen persoon, maar een 'iets'. Het beeld van de persoonlijke Vader verdwijnt. Of, in een andere richting: De machteloze God van Kushner, de Vader die het ook niet meer allemaal in de hand heeft. Het beeld van Jezus wordt niet bepaald door Zijn goddelijke -, maar door Zijn menselijke eigenschappen. Jezus verzette zich tegen de bestaande orde. Hij is de ontluisterde, de ontheemde, die geen plaats had om het hoofd neer te leggen (ontleend aan: Roger Wind, Geloof in wording).
Ook in een ander opzicht komt de kerk de 'vaderloze kultuur' tegen: het nemen van beslissingen (bijv. kerkkeuze) of het op zich nemen van verantwoordelijkheden blijkt veel moeite te kosten. Men zoekt een kerk, die precies bij het eigen ideaal past, aan de eigen nonnen beantwoordt.
Uit reaktie op de onzekerheden binnen de kerken wordt soms ook toevlucht gezocht tot een sekte, waar de leider alle beslissingen uit handen neemt.
Voor alle duidelijkheid: in het voorgaande gedeelte werd een algemeen beeld van de samenleving geschetst. Op individueel en gezins-nivo kunnen er allerlei andere oorzaken zijn waarom mensen b.v. niet tot beslissingen kunnen komen.
Bestaat er een antwoord?
Wil het voorgaande beeld van de 'vaderloze kultuur' nu zeggen dat er geen antwoord is; dat we de situatie van de 'opgeschorte generatie' maar over ons heen moeten laten komen? Het is een feit dat iedereen wordt beïnvloed door deze samenleving, waarin alles relatief en weinig meer zeker is. Toch zijn er antwoorden mogelijk op datgene wat hiervoor geschetst werd. De positie van de kerk is in deze kultuur niet hopeloos; juist de kerk kan een hoopvol alternatief bieden! Laten we deze antwoorden puntsgewijs samenvatten:
a) Nonnen en waarden zijn geen afval.
Het stellen van regels is zelfs essentiëel voor het leren omgaan met tegenslagen, het maken van keuzen en daarmee voor de volwassenwording.
b) Daar waar die regels niet gevoed worden door een innerlijke overtuiging verwordt het handelen van de opvoeder tot een autoritair optreden zonder diepere betekenis. Zonder die diepere betekenis vindt ook nauwelijks overdracht van waarden plaats. Die diepere innerlijke overtuiging wordt gevoed door de prediking, het lezen uit de bijbel en het gebed.
c) Opvoeders hebben een voorbeeldfunktie voor kinderen. Ouders die zelf nauwelijks verantwoordelijkheden op zich nemen binnen de christelijke ge': meente, die slechts passief gemeentelid zijn, maken het voor jongeren bijzonder moeilijk om in te leren zien dat er ook voor hen een taak is weggelegd binnen die gemeente.
d) Erkenning en stimulering zijn van grote pedagogische betekenis: aan jongeren zichtbaar en hoorbaar duidelijk maken dat ze erkend en gewaardeerd worden. Vanuit die erkenning is het ook mogelijk om jongeren (meer) verantwoordelijkheden te geven binnen de christelijke gemeente.
e) Het is bijzonder belangrijk dat opvoeders idealen hebben. Christen-opvoeders moeten zich in hun handelen niet laten overspoelen door een allesbeheersend pessimisme. Ze mogen immers tonen dat juist Christenen mogen leven vanuit het perspektief van de hoop, van de verwachting.