Uitzien naar een betere wereld
2011-02-18
Verlangen naar een betere wereld is van alle tijden. Misschien is het zelfs wel het meest tijdloze vraagstuk van de mensheid. l’Abri-medewerker Henk Reitsema belicht het thema in deel één van een drieluik aan de hand van diverse films. Want film is een kunstvorm bij uitstek waarin dit soort verlangens én de verschuivingen daarin door de jaren heen zichtbaar worden. - Jaargang 55
- nummer 4
Het verlangen naar een betere wereld is een thema dat ons mensen door de eeuwen heen samenbindt. Als l’Abri-medewerker krijg ik ook geen vraag vaker voorgeschoteld dan die naar het probleem van het kwaad. Waarom is het er en hoe rijmt het met het bestaan van een goede God?
Het is alsof er diep in ons allemaal een besef heerst dat de wereld zoals die nu is niet is zoals die bedoeld was, dat die niet zo goed is als het had kunnen zijn. Deze bewustwording roept niet alleen een verlangen naar beter op, maar brengt ook een hoop metafysische bagage met zich mee. Er wordt een reëel onderscheid tussen goed en kwaad verondersteld en de gedachte aan een bron waar de werkelijkheid bewust uit ontstaan is (een persoonlijke Schepper dus) dringt zich op.
Hoewel het verlangen naar een betere wereld dus niets nieuws is, zijn er toch opmerkelijke verschuivingen te zien in hoe we het ons verbeelden. Van deze verschuivingen krijgen wij op l’Abri iets te zien door de vragen die onze gasten bij de maaltijddiscussies stellen. Zo zien wij hoe de teleurstelling in de rationele antwoorden op de grote levensvragen de afgelopen jaren omgeslagen is in een optimistischer houding. We zien het postmoderne cynisme langzaam tanen.
De nieuwe zekerheden die ontstaan, zijn echter veel minder gebouwd op rationele antwoorden, maar veel meer op intuïtie. Men zoekt een grond om op te vertrouwen en vindt die in de minder bewuste processen die in ons huizen.
De film is een kunstvorm bij uitstek waarin deze verlangens en de verschuivingen daarin zichtbaar worden.
Leven en dood
Het nadenken over verlangen is niet zomaar een thema, het is een zaak van leven en dood. Zonder verlangen geen leven, zou je kunnen zeggen. Zoals Andy Dufrane het zegt tegen Red in de film Shawshank Redemption, als Red hem probeert te vertellen dat hoop een gevaarlijk en dus onwenselijk iets is: ‘Get busy living or get busy dying’.
Zonder hoop ga je langzaam dood. Voor een aantal van de meest gekwetste mensen die ik heb mogen begeleiden bij l’Abri was de diepste strijd die om opnieuw verlangen in hun leven te krijgen. Als je diep gekwetst bent door mensen in je ontwikkeling – of erger nog, misbruikt bent door mensen die je hadden moeten liefhebben en beschermen – is het een natuurlijk beschermingsmechanisme om je af te dekken door niet meer te verlangen en te hopen naar beter. Deze oplossing is echter een wolf in schaapskleren. Het belooft je bescherming in de relatie met je medemens, maar verspert tegelijk de weg naar ieder vorm van betekenisvolle relationaliteit.
Wat is verlangen?
Als men een woordenboek openslaat voor een definitie van verlangen, vindt men zoiets als: ‘Een sterk gevoel van het willen hebben of ervaren van iemand of iets’. Dit sterke willen typeert het leven. Onze Schepper heeft niet voor niets een relationeel verlangen in ons geschapen, dat is weerspiegeld in zijn wet: heb God lief en heb je naaste lief. Er is een soort gat in ons hart waardoor we ons eenzaam voelen als we niet voldoende in relatie staan tot onze medemens. En er is een God-vormig gat. Zoals Prediker 3:11 het zegt: ‘Hij heeft de eeuwigheid in hun harten gelegd…’
Een intuïtief besef van hoe diep deze verlangens in ons geworteld zijn, heeft in onze tijd het paradoxale gevolg gehad dat men volledig passief is geworden. Als zouden die verlangens je alleen maar overkomen, zonder dat je er zelf een rol in heb te spelen. Dat is een denkfout. Een verlangen kun je voeden of laten doodbloeden. Als teleurstellingen niet verwerkt worden, verstikken ze het verlangen. Als je niet aan het goede proeft, kan je er ook niet naar verlangen.
Dit wordt prachtig in beeld gebracht in de film Stranger than Fiction. Harold Crick is een stoffige belastinginspecteur wiens leven vastgeroest zit in de saaie rituelen van zijn baan. Voor Harold begint de vernieuwing van zijn leven wanneer de eigenaresse van een bakkerij, van wie hij de belastingpapieren moet doorspitten, hem een overheerlijk, thuisgebakken koekje aanbiedt – iets wat hij nooit in zijn ouderlijk huis had gekregen. We zien hoe een nieuw verlangen geboren wordt wanneer hij het proeft. Dat verlangen leidt hem naar veel meer ‘lagen van leven’ die hij tot nog toe niet geproefd had.
Bron van leven
Hoewel verlangens bloeien of kwijnen naar gelang wij ze voeden, worden ze niet makkelijk uitgeroeid. Dit betekent dat ze een waardevolle bron van leven zijn, ook als we met veel ellende geconfronteerd worden. Je merkt dit bijvoorbeeld als je in de filmserie Human Trafficking (2005) een buitenlands meisje, die gedwongen in de prostitutie is beland, hoort vragen: ‘Denk je dat het mogelijk is om je menselijkheid terug te vinden als je hem verloren hebt?’ Mentaal schreeuwen we als kijker allemaal: ‘Ja, het kan!’
In Babel (2006) van Alejandro González Iñárritu wordt de universaliteit van de ellende van de mens en haar eigen onvermogen om het met politie en andere middelen op te lossen keihard neergezet. Niet voor niets is de film Babel genoemd. En tóch zijn er een paar flitsen te zien van de glorierijkheid van de liefde tussen mensen. Bovendien heeft de maker de film opgedragen aan zijn kinderen met de tekst ‘voor mijn kinderen, schitterende sterren in de donkerste nacht’. Ja, het verlangen naar het goede is een krachtige werkelijkheid. De Latijnse schrijver Cicero zegt het zo: ‘De natuur heeft een onverzadigbaar verlangen naar de waarheid in ons geplant.’
De kracht van belofte
De belofte is één van de primaire manieren waardoor God een gebroken wereld leven inblaast. In Hebreeën 11:9-10 wordt er van Abraham gezegd dat hij als erfgenaam van de belofte ‘uitzag naar een stad met fundamenten, door God zelf ontworpen en gebouwd’. En later in hetzelfde hoofdstuk wordt gezegd: ‘Wat hun beloofd was, zagen ze geen werkelijkheid worden, ze hebben slechts een glimp ervan begroet, en ze zeiden van zichzelf dat zij op aarde leefden als vreemdelingen en gasten. Door zo te spreken lieten ze blijken op doorreis te zijn naar een vaderland.’ Hier wordt aan toegevoegd: ‘Daarom schaamt God zich er niet voor hun God genoemd te worden.’
Het leven uit verlangen gaat gepaard met de allergrootste belofte. De uitdaging voor ons is om ons verlangen te openen voor alle dingen die de Heer belooft.
Drie films
Drie films uit de afgelopen dertig jaar kunnen makkelijk geclusterd kunnen worden om hun technische spektakel, filosofische gelaagdheid en wereldwijde populariteit: Tron (S. Lisberger, 1982),The Matrix (J. & A. Wachowski, 1999) en Avatar (J. Cameron, 2010). Alle drie zijn sciencefictionfilms, zij het op diverse wijze. Wat kenmerkend is voor de sciencefictionfilm is dat die zich bezighoudt met perspectieven op de toekomst. Daarin zie je vaak een belichaming van de verlangens van dat moment.
In de vroege tachtiger jaren wordt in de film Tron een tijd in het vooruitzicht gesteld waarin het mogelijk wordt voor de mens om door een laserstraal ontmanteld te worden en binnen in een computernetwerk als een soort programma of software te functioneren. De hoofdpersoon (een hacker) wordt de held van het verhaal als hij zich offert tijdens een strijd in de computernetwerken tegen het ‘master control’ -programma dat alles opslokt. De goede afloop van het verhaal betekent dat hij weer in de ‘echte’ wereld gezet wordt.
Iets meer dan een decennium later bedient de film The Matrix zich van een vergelijkbare plot. Deze keer zijn alle mensen ingeplugd in de matrix, wederom een groot computernetwerk. De grote greep van de film is dat niet iemand in het netwerk duikt, maar dat hij eruit durft te komen. Opnieuw zie je een ‘verlosserfiguur’ die zich uiteindelijk offert (Neo – the one) om de rest te redden, alleen nu wordt hij in zijn offer wel integraal onderdeel van de machinale wereld.
Weer een decennium later is Avatar op het scherm verschenen. Velen van ons hebben het nog vers op ons netvlies staan. Avatar speelt zich af op een verre planeet die Pandora heet. Pandora is een plaats waar alles (planten, dieren, mensachtigen) met elkaar verbonden zijn in een soort ‘neuraal netwerk’. Op Matrix-achtige wijze is het mogelijk voor de mensen (die op de planeet zijn om mineralen te mijnen) om zich in te pluggen in een Avatar-lichaam en zo ook deel te zijn van dat grotere neurale geheel.
Het ultieme is deel gaan uitmaken van ‘het grote alles’, waar de stemmen van verleden en heden gehoord kunnen worden. De film doet dan ook behoorlijk pantheïstisch aan. Opmerkelijk genoeg hebben we ook hier één hoofdrolspeler (een mens) die zich offert en verlossing brengt en vervolgens zijn bestemming vindt in het ingeplugd zijn in het pantheïstisch geheel van Pandora (en dus niet terug naar de aarde gaat).
Hunkering
Twee zaken vallen op in deze films. Ten eerste: de hunkering naar en het besef dat wij een verlosser nodig hebben en dat hij op ons moet lijken om dichtbij te komen, lijkt universeel te zijn. Ik zie hierin een bemoediging dat de Heer ons precies gegeven heeft waar we zo diep naar verlangen en wat we zo hard nodig hebben.
Ten tweede is de meest wenselijke staat niet per se meer de harde werkelijkheid zoals wij hem kennen is. Dat gaat gepaard met een verlangen om deze werkelijkheid te ontsnappen. De belofte van onze Heer voor een vernieuwing van deze wereld, een nieuwe aarde en een nieuw Jeruzalem zijn dan ook broodnodig. Het geeft ons de mogelijkheid om volop verlangend de toekomst tegemoet te gaan.
Henk Reitsema is sinds 1996 werkzaam voor l’Abri in Nederland.
| Van 25 tot en met 27 februari houdt l’Abri een filmweekend over het thema ‘het verlangen naar een betere wereld: hoe is het veranderd?’ Tijdens het weekend worden de films Avatar, The Matrix en Tron bekeken, omkleed door een lezing van Robb Ludwick en een dienst onder leiding van Henk Reitsema. Zie voor meer informatie www.labri.nl. |