Wachter op de morgen
1988-05-06
Een nieuw boek van Floris Bakels! Wie zijn vorige boeken kent, vooral "Nacht und Nebel" ,zal direct geïnteresseerd zijn, en terecht! De titel is: Wachter op de morgen, en het gaat vooral, zoals onder de titel vermeld staat, over het korte leven van Christian Comeille Dutilh, geboren 1915, gefusilleerd 1944. Wij vieren in deze tijd opnieuw de bevrijding, maar wij gedenken ook degenen die hun leven daarvoor over hadden. Bakels heeft een postuum eerbetoon geschreven voor één van die jonge Nederlanders en het boek verdient de volle .aandacht van véél lezers. Ouders, geef het boek cadeau aan uw kinderen! (Ik denk daarbij aan die vanaf eenjaar of zestien.) Ongeveer de helft van het boek is gevuld met een verslag van wat Dutilh en zijn spionagegroep hebben gedaan. Het tweede gedeelte bevat hoofdzakelijk, dagboekaantekeningen en brieven van Dutilh tot vlak voor zijn executie.- Jaargang 32
- nummer 18
In het eerste gedeelte geeft Bakels ons ook een goed inzicht in het beruchte "Englandspiel". Wie daar weinig van weet, kan alleen al dáárom het boek aanschaffen. Wel moet ik even waarschuwen: we hebben hier geen spannende oorlogsroman! Nee, we hebben hier meer te maken met een document en via nauwkeurige en gedetailleerde beschrijvingen maken we kennis met de moeiten, inspanningen en opofferingen van mensen die, net als die man in de straat van ds Buskes, zeiden: "Ik néém het niet!" Opnieuw ben ik onder de indruk gekomen van de persoonlijkheden die kozen voor het verzet. De Leidse universiteit mag er trots op zijn dat uit haar kring zulke indrukwekkende persoonlijkheden naar voren zijn getreden.
Met groot respect denk ik aan een man als professor Cleveringa: één van de allereersten die in het publiek krachtig protesteerde tegen de immorele maatregelen van de Duitsers en die daarmee veel "Leidenaars" tot verzet heeft gestimuleerd.
Adeldom verplicht! In dit boek ontmoeten we een geestelijk adeldom, grotendeels mensen uit de "betere stand", een bepaalde maatschappelijke en intellectuele elite, maar een elite die wist was PLICHT was. Deze vaak nog jonge mensen maakten hun eigen belangen volkomen ondergeschikt aan die plicht; zij accepteerden de gevolgen en betaalden hun verzet met hun leven.
Natuurlijk kan ik niet de hele inhoud van het boek weergeven, ik kan alleen maar zeggen dat het van groot belang is, vooral voor jongeren die weinig van deze zaken weten. De voorstelling die zij van het verzet hebben, is vaak veel te romantisch; via dit boek kunnen zij iets leren over de werkelijkheid. Misschien is het documentaire karakter voor sommige lezers een bezwaar, maar dan adviseer ik: lees per dag een stuk of tien bladzijden, dan kan de inhoud beter doordringen en bezinken. Dat geldt vooral voor het tweede gedeelte met de dagboekaantekeningen en brieven; die moetje niet aan één stuk door uitlezen, daar moetje over nadenken. Stel je dat .eens voor: een jonge man die op zijn executie wacht, die daar vrede mee heeft en weet dat God in alles met hem is. Zoiets gaat niet vanzelf, dat moet groeien en daarvan vertellen zijn brieven. Bakels sluit zijn nabeschouwing als volgt af: Kees beschikte in de gevangenis over een Bijbel. Hij heeft die gekaft met een stukje lichtbruin pakpapier waarop hij een foto van het gezin Dutilh beeft geplakt. Dit kleinood is bewaard ,ebieven. Voorin staat in zijn handschrift: "In deze Bijbel leerde ik tussen Kerstmis en Nieuwjaar 1943-1944 God kennen als de oorsprong en het sluitstuk van mijn wezen en mijn denken.
Psalm 36 : 10" Wie dit schrijft, in bet aangezicht van de dood, is een diepgelovig man. Wie weet ofhij in zijn laatste uren op aarde niet ook Gods Zoon gevonden heeft? Het verhaal Genesis (dat Kees schreef) begint met de woorden: "Als er een God was, kon ik mij aan Hem vastklampen en in Zijn omarming alles vergeten". Iets verder schrijft Kees: "Als Hij er is, zal ik Hem vinden tot stervens toe . . . . ." En nu wordt duidelijk waarom Kees op de vroege ochtend van zijn dood Psalm 130 gelezen heeft. Want daar staat: "Mijn ziel wacht op de Heere, meer dan wachters op de morgen". Misschien mogen wij met een huivering van ontzag geloven: Kees moest sterven om God te vinden. (Tot zover Bakels).
Dit is niet direct een gemakkelijk boek.
Het is wel een eerlijk boek dat vraagtekens durft te plaatsen. Bij voorbeeld: Waarom was Kees Dutilh van plan met zijn spionage werk te stoppen? Had hij het gevoel dat de háát hem zou gaan beheersen?
Werd de psychische druk te zwaar? Had hij moeite met de wetenschap dat door zijn toedoen veel Duitse militairen de dood konden vinden? Een andere vraag is: Hoe kon hij zeggen open te zijn geweest voor de goede. zijden van het systeem van de Duitsers?
Welke goede zijden bedoelde hij dan?
Weer een andere vraag is: Heeft de vader van Kees niet bepaalde grenzen overtreden in zijn pogingen bij de Duitse instanties gratie voor zijn zoon te krijgen?
Er zijn twee bijlagen die aandacht verdienen.
Het ene is het vonnis over één van de gevaarlijkste verraders, Anton van der Waals. Kent u de roman van W. F. Hermans: De donkere kamer van Damocles? Het proces-Van der Waals heeft Hermans tot dat boek geïnspireerd.
De andere bijlage is een gesprek van Mathieu Smedts, net als Kees Dutilh ter dood veroordeeld, met de Duitse rechter die het doodvonnis had uitgesproken.
Dat gesprek vond plaats in 1969. Het eerste wat opvalt, is dat deze Duitser opnieuw een functie bij een Duitse rechtbank bekleedde. Het tweede dat hij helemaal niet inzag dat hij verkeerd had gehandeld. Wat een tegenstelling met de geestelijke adel waarover ik in het begin van dit artikel heb geschreven. Geen "Leidenaar", maar een echte volgzame Duitser die in wezen niet in staat was tot een oordeel over de vraag naar goed of kwaad. En zó iemand was bevoegd tot veroordelen! En dat niet alleen tijdens de bezetting maar ook nog in het Duitsland van ná de oorlog. Hoe bestaat het! Het doet me weer denken aan de discussie die we daarover eens in een leraarskamer hadden.
Iemand merkte op: "Vanuit het Duitse standpunt gezien, had die rechter in de oorlog gelijk". Zelden ben ik zo boos geworden. Ik heb geantwoord: "Je kunt wel op het standpunt van de duivel gaan staan, dan heeft die ook nog gelijk!
Maar het standpunt déugt niet en dan mag je er ook nooit van uitgaan. "Zo simpel ligt dat. En het Duitse standpunt wás duivels!
,. Wachter op de morgen" is een belangrijk boek. Van harte aanbevolen.
Uitgever: Kok, Kampen.
Prijs f29,50.