Duizend jaar Kerk in Rusland
1988-06-03
Russische kerk, die subornost (d.i. eenheid in vrijheid) wilde zijn, werg toen het instrument van de meest waanzinnige onderdrukking. Dat wat de Russische kerk in wezen niet is; dat, wat in de 'heilige' periode van Kiëv nimmer tot uiting was gekomen, werd gedurende lange tijden de alles overheersende factor: de wil tot de macht, de nationalisering van de meest oecumenische kerk. Eeuwen lang groeide in het czarenrijk van Moskou religie en nationalisme zo volkomen samen, dat de kerk naar het Jodendom terugviel.- Jaargang 32
- nummer 22
Zij verwachtte een Messiaans koninkrijk op aarde. Een dergelijke verwachting sluit altijd onderdrukking in. Het czarenrijk werd een totalitaire staat; men kon er niets bereiken en nauwelijks ademen, tenzij men het Orthodoxe geloof beaamde. Ketters en sectariërs werden fel vervolgd.
Nimmer werd een heilig ideaal meer verraden. En toch - ondanks dit allesleefden er in dat Rusland miljoenen mensen die, door een krachtige liturgie gedragen, dagelijks getroost en boven alledaagse lotgevallen uitgeheven werden.
Dr C. J. A. Fetter (1)
Dmitry Donskoy
In het vorige artikel ging het over detragische - strijd tegen invallende Tartaren en andere volkeren die uit het Oosten, uit Siberië, Rusland binnenvielen.
In diezelfde tijd was er nog een belangrijke leider in Rusland, die met meer succes dan zijn voorgangers de Tartaren bestreed; zijn naam is Dmitry Donskoy. Deze was vorst van de stad Moskou, een stad die in de strijd tegen de vijand uit het Oosten geleidelijk prominentie zou krijgen, met verregaande consequenties, naar nog zal blijken.
Op 8 september 1380 bevocht het Russische leger na zware gevechten voor de eerste keer de overwinning. Donskoy is voor gelovige als ook niet-gelovige Sowjetburger een held; in de Tweede Wereldoorlog was er ook een brigade die naar hem genoemd was.
Dat is wel opmerkelijk, als men weet hoezeer Dmitry Donskoy bevriend was met de belangrijkste 'geestelijk leider' van die tijd, de al eerder genoemde heilige Sergius van Radonesh. Op verzoek van Donskoy gaf laatstgenoemde tenslotte zijn zegen aan de geplande aanval op de Tartaarse macht. Het geheel heeft haast wat van een oudtestamentische ziener die de vorst Gods zegen verklaart.
Moskou
Al bleef na de slag van Kulikovo, van 1380, waarbij de Tartaren verslagen werden, hun macht in Rusland nog een eeuw overeind, in de omgeving van Moskou had het 'Heilige Rusland' zich rnin-of-meer onafhankelijkheid bevochten.
De grootvorsten die na Donskoy kwamen, zetten met de tijd een gezagsapparaat op, dat in toenemende mate autocratische trekken begon te vertonen.
Naarmate het gebied toenam waarover de vorsten van Moskou onbetwist heersten, nam ook het prestige toe van de patriarch van Moskou, die formeel onderworpen was aan het Patriarchaat van Constantinopel. In die periode, de late Middeleeuwen en. de 16e eeuw, dringt de gedachte op dat Moskou 'het Derde Rome' is. Dat zegt zowel iets over de regeerders in het Kremlin, de Tsaren, als over de Patriarchen van Moskou.
Eschatologisch
Een monnik, Filofei, had nogal studie gemaakt van de visioenen in het boek Daniël en zag daarin een bijzondere rol van Godswege weggelegd voor het Rijk van Moskou. Aan de hand van Daniël 2: 27-49; 7 : 1-28 en 9 : 24-27 zag hij een eschatologische betekenis voor 'zijn eigen land en patriarchaat'. In een brief aan de Tsaar (wat op zich al 'keizer' betekent; geen neutrale titel!) schrijft hij: "De kerk van het oude Rome viel door afgoderij en ketterij (er was immers een Schisma gekomen tusserede kerk van het Westen en het Oosten, PJvK). De poorten van het tweede Rome (Byzantium/ Constantinopel, PJvK) werden stukgeslagen door de strijdbijlen der ongelovige Turken.
Maar de kerk van Moskou, oe kerk van het derde Rome, straalt helderder dan de zon in het heelal. Gij, genadige czaar, zijt de souverein van alle christelijke volken; gij zult regeren met ontzag voor God; vrees Hem die alle volken u heeft overgeleverd. Twee Rome's zijn gevallen, maar het derde Rome staat vast, een vierde zal er nooit meer zijn.
Het christelijke koningschap zal nooit aan een ander worden geschonken"
(1) Dr. Fetter, aan wiens boek ik dit citaat ontleen, levert duidelijk commentaar hierop: "Dit is de machtsdroom, die zich telkens herhaalt, terwijl hij voortdurend een andere gedaante aanneemt.
Hoe lang zal het duren aleer de Russische ziel zich daarvan geheel bevrijdt!
Het is de droom van Moskou, niet van Kiëv, de droom van het Derde Rijk! het is de gevaarlijke demonische droom, die ook in andere volken machtig kan zijn. De verzoeking van de grote geest in de woestijn".
Daarbij wordt verwezen naar de inhoud van de "redevoering van de Groot-Inquisiteur", een vele pagina's lange beroemde episode in een zeer beroemd boek, de Gebroeders Karamazow van Dostoyevsky.
Tsaren
Niettemin, de grootvorst van Moskou ging zich Tsaar noemen; 'keizer', om zijn opvolging van de verdwenen Byzantijnse keizers te bevestigen. De Moskouse vorsten kozen als wapen de dubbele adelaar die altijd Byzantiums wapen was geweest. Net als in Byzantium wilde men een soort 'theocratie', maar dan wel - net als Byzantium, een eenheid van Kerk en Staat onder leiding van de vorst!
Tsaar Iwan
Hoe rampzalig zo'n situatie kon worden blijkt uit het optreden van vorst Iwande Verschrikkelijke, Iwande Vierde, die in 1549 werd gekroond. In dezelfde tijd als heel Siberië werd veroverd en onder bewind van Moskou geplaatst, begon de goed gestarte nieuwe vorst geleidelijk aan in denken en handelen te degenereren. "Hij begon de Schrift ... te gebruiken, om zijn waanzinnige roofzucht te stillen en zijn tegenstanders te vernietigen .. Executies en folteringen werden afgewisseld door het luiden van de kerkklokken van het Kremlin en godsdienstige processies.
Iwan zelf trok een monnikenhabijt aan ... en zijn intimi deden zich ook als monniken voor." (2) Maar geestelijk(en) waren ze niet.
Het schisma van de Oudgelovigen
Hoezeer de Russische bevolking de indruk mag geven véél, èrg veel', te ·verdragen, er zijn situaties waarin een grens wordt overschreden. Zo'n grens blijkt te worden bereikt: in het optreden van een nieuwe Patriarch, Nikon, die in 1652 tot de hoogste kerkelijke positie wordt verheven.
Als de tsaar, die onder de indruk is van zijn welsprekendheid, hem de Patriarchale zetel aanbiedt, neemt Nikon dat alleen aan op voorwaarde dat hij elke verandering mag invoeren die hij nodig acht.
Aldus gebeurt. De veranderingen - verbeteringen in de kerkboeken, ietwat nieuwe liturgische benaderingen, etc.zijn feitelijk niet zo groot, maar ze roepen een enorme reaktie op.
Waar ging het om? Om een verandering in de spelling van de naam van Jezus: het zou 'Isoes' worden in plaats van 'Jisoes'. Als men een kruis sloeg, zou dat voortaan met drie vingers gebeuren in plaats van de twee vingers die tot dat moment gebruikelijk waren Bij een kerkelijke plechtigheid zou men voortaan met de zon meelopen, in plaats van ertegenin.
Het 'Halleluja' in de dienst zou twee keer worden gezongen in plaats van drie keer, zoals men gewoon was.
De reaktie was echter fel en onstuimig.
Gezien het belang dat de orthodoxe gelovige aan de liturgie toekent, was het voor veel mensen géén onbelangrijke kwestie! Hoe moest de lofprijzing gestalte krijgen? Velen wijzen de staatskerk af als een schepping van de Antichrist.
Het erop volgende 'raskol' , de 'afscheiding' van de zgn. 'Oudgelovigen' (die dus op de oude manier de ritus in acht nemen) is "een tragische geschiedenis. Een warm godsdienstig gedeelte van de bevolking, gevaren en geldelijke verliezen trotserend, scheidde zich af, omdat het vaag vermoedde, dat deze staats-kerk 'niet meer de kerk van Christus was. Het verzette zich in zijn onwetendheid tegen een patriarch, die, wélke mate van eerzucht in hem moge hebben meegespeeld, zijn tijd kende en de kerk uit haar isolement wilde verlossen." (3) De Oudgelovigen, de Starovery, hadden geen eigen hiërarchie. De bisschoppen die het met Nikon oneens waren, werden gearresteerd en konden geen opvolgers wijden. "Ze hebben drie eeuwen gewacht totdat in het midden der 1ge eeuw een bisschop hun zijde koos en hun door die overgang een vol sacramenteelleven bracht." (4) Zonder wettig gewijde bisschoppen en priesters kon men immers de sacramenten niet bedienen.
(De Oudgelovigen bestaan nog. Het' Schisma van 1666 - geen wonder dat de Oudgelovigen de Antichrist in het getal 666 meenden te zien! - heeft geresulteerd in een groot aantal, veelal kleinere groeperingen. Het is, mede door leerstellige onduidelijkheid bij zulke groepen, moeilijk geweest een goede schatting van hun aantal te maken.
Rond 1900 werd bij een officiële volkstelling (waar de overheid de Starovery niet goed gezind was; de officiële Orthodoxe Kerk was immers staatskerk) een getal van bijna 2,5 miljoen Oud-gelovigen geteld; op goede gronden gaan sommige critici van die telling echter wel tot 25 miljoen ...(4) Dat was dus rond 1900. Hun aantal is nu ongetwijfeld veel kleiner.
Hard optreden
Wij in het Westen hebben geen idee hoe hàrd de (kerkelijke en wereldlijke) overheid optrad tegen de Oudgelovigen! De synode die zich met de hele kwestie bezig hield (en alleen bestond uit medestanders van Patriarch Nikon) "sprak de 'eeuwige banvloek' uit, zonder de mogelijkheid van rechtspraak of appèl, over een ieder die zich nu of in de toekomst niet onderwerpen zou. Niet alleen de geestelijke bliksemschichten der hemelse machten werden tegen hen ingeroepen, doch ook het zwaard der aardse overheid.
Het uitsnijden van de 'lasterlijke tong', afhakken der handen, folteringen van personen van beide kunne, en ten laatste de brandstapel, bestraften de eigenzinnigheid der Oudgelovigen. Zonder resultaat: het weerspannige klooster Solowetsk moest belegerd worden en tijdens de inneming vonden vierhonderd monniken de dood. En toen Awwakoem onder tsaar Feodor Alexejewitsj in de vlammen omkwam, zag de wenende menigte boven het vuur diens manende hand nog met twee vingers het teken der zegening maken.
Het rijk bleef in woeling en de vervolgingen duurden voort. Onder het regentschap van tsarewna Sophia werden in Peter de Grote's afwezigheid de wreedste decreten tegen de raskolniki uitgevaardigd, waaronder herhaalde bedreigingen met de brandstapel. Wanneer de rechtzinnige troepen deze ongelukkigen tot in de verste uithoeken des lands gingen zoeken zagen zij vaak bij hun nadering van verre de vlammen opstijgen uit kerk en woonhuis, waarin de Oudgelovigen zich verzameld hadden om er gezamenlijk de dood te vinden".
(5) Dan hebben we het al over het begin van de achttiende eeuw, een periode waarin in West-Europa al de gedachte van tolerantie en ook het voorkomen van vrijdenkerij gemeengoed is geworden.
De door de overheid verbrandde leider Awwakoem, die vanaf de brandstapel nog zegende - met de door Nikon dus verboden twee vingers! - is om andere reden ook bekend gebleven. Hij is de schrijver van een haast unieke autobiografie, die hij schreef tijdens zijn verbanning in Siberië. Zijn stijl is ook door Sowjet-schrijvers zeer geprezen, een reden waarom hij ondanks alle twijfel die de overheid over het revolutionaire élan van de Oudgelovigen heeft (gehad), toch nog steeds gelezen kan worden, en wordt. (6)
1) J. C. A. Fetter, De Russen en hun Kerk.
Arnhem 1947. pp. 57, 58.
2) Iswolsky, Christ in Russia. 1962, p.85.
3) Fetter, a.w. pp. 60, 61.
4) W. Kolarz, Godsdienst in de Sowjet-Unie.
Tilburg 1961, pp. 123, 124.
5) L. H. Grondijs Tusschen twee werelden.
Amsterdam-Brussel 1949 (2e druk) pp. 184, 185.
6) Iswolsky a.w. pp. 103-105.