Spiritualiteit (2)
1988-06-10
Beleving van het hogere, en geestelijke ervaringen, daar is vraag naar in onze tijd, zo hebben we vorige week gezien. Nu bleek daar wel eens wat op aan te merken te zijn, wanneer mensen meer gespitst zijn op een piek-ervaring dan op luisteren naar Gods Woord. Maar men kan zich wel afvragen: wat zoeken mensen dan toch in spiritualiteit?- Jaargang 32
- nummer 23
Vanwaar komt die aandacht voor liturgie, stille tijd en gebed die er dan toch maar is? Zit daar misschien toch een positief verlangen naar God achter?
Antwoord: dat kàn zo zijn, maar het hoeft niet. Onthutsend duidelijk is het antwoord in de bijdrage van mw. dr. C.J. M. Halkes aan de genoemde bundel: "Ruimte om op adem te komen".
"Spiritualiteit vormt de motivatie voor je handelen, bepaalt de kwaliteit die je aan het leven geeft. Het is dus niet alleen een geloofswoord; het hoeft niet persé een christelijke inhoud te hebben".
Ze bespreekt vervolgens het voor en tegen van de godin-beweging en van de holistic spirituality, aan de hand van maar één vraag: wat het voor vrouwen oplevert. Zo bespreekt ze ook het voor en tegen van het christelijk geloof, ja van het monotheïsme (het geloof in één God). Een voordeel van dat geloof is dat de mens bevrijd werd van de oudere religies, waardoor men de onvrijhoudende structuren verlaten kon. Maar een nadeel is, "dat vrouwen die eerst symbool waren van het mysterie van het leven, vanwege hun capaciteit van baren en voeden, nu als gevaarlijk werden beschouwd" (pag. 77 v.) Enja, dan moeten we volgens dr. Halkes dus zoeken naar een spiritualiteit die van dit alles het 'goede' bewaart. Dat is: wat de ontplooiïng van vrouwen dienen kan.
Dat is het enige criterium. Hier is niets meer te vinden van een toetsing aan wat God ons in de Bijbel openbaart.
Het enige is: wat kan het betekenen voor mijn persoonlijke groei.
Ons diepste zelf
Nu weet ik best, dat deze feministische benadering wat extreem is. Maar heel de tendens in de hausse van spiritualiteit is toch bepaald dezelfde: zoek naar onvermoede mogelijkheden in jezelf, naar kansen voor geestelijke groei. Als er dan ook in onze tijd cursussen worden aangeboden voor geestelijke groei, voor bezinning in een stiltecentrum of verdieping in de franciscaanse spiritualiteit, dan verschillen de termen niet zoveel van die in een New-Age-tijdschrift als Kaos. Ook in een kerkelijk gewaad gaat het om de gedachte dat onze no-nonsense-tijd behoefte heeft aan een aanvulling. Een stukje bezinning, om ook de zachtere tonen in je binnenste tot klinken te brengen.
Een voorbeeld daarvan is de bijdrage van Huub Oosterhuis aan meer genoemde bundel "Ruimte". Hij lijkt zich als enige overigens nog een beetje onwennig te voelen in de spirituele bunder Maar toch, hij schrijft: "Wat de basisbeweging voorstaat, is dat wij onze verbeelding leren oefenen. Wij moeten zien te voorkomen, dat onze utopische hartstocht niet verstikt. In de liturgie vieren wij ons toekomstvisioen: de stad van God, neerdalend uit de hemel, ofwat God weet hetzelfde is - opstijgend uit de diepste ingeschapen diepte van onszelf' (pag. 69). Het behoeft geen betoog, dat het bijbels gezien bepaald niet hetzelfde is ofwe het heil verwachten uit de hemel, van God, dan wel uit ons diepste zelf. Maar in het Oosterse denken, waar de New Age-beweging veel vandaan heeft geplukt, gaat dit inderdaad wèl op. En velen zoeken ernaar en bezoeken daarom een bezinningscentrum of een andere vorm van verrijking.
Overigens: oppervlakkig gezien zou dit kunnen lijken op de tendens uit de jaren zestig om je terug te trekken in een klooster of iets dergelijks en om daar over de zin van de wereld na te denken.
Het verschil is, dat men nu probeert om de snelle carrière te combineren met "een stuk bezinning". Daarom doen cursussen en tijdschriften het beter dan"
communes waarvoor je je privé-leven op moet geven.
Technieken van meditatie
Uit al deze voorbeelden moge blijken dat 'spiritualiteit' een begrip met vele kleuren is. De dorst van de mens in deze tijd wordt gedrenkt met water uit heel verschillende bron. Juist daarom moeten we weten wat we doen, als we denken in te spelen op de behoefte aan spiritualiteit. Wat de Evangelische Alliantie betreft heeft het me verbaasd, dat men zo gemakkelijk de roep om spiritualiteit duidt als een behoefte waar evangelischen in kunnen voorzien.
Met name toen ds F. H. Veenhuizen sprak over "technieken van meditatie, contemplatie en stille tijd die de E.A. in huis heeft". Daar zal inderdaad vraag naar zijn, maar mag je zulke technieken dan zomaar 'leveren'? Terwijlje weet, dat deze naar willekeur gebruikt zullen worden naast nuttige bijdragen van T.M., Soefi-beweging en anderen?
We moeten constateren, dat de vraag naar geloofservaring groot is. En dan bij voorkeur in een vorm, die handig inpasbaar is in het bestaande levenspatroon.
Dus met voorkeur voor 'technieken', die een piek-ervaring bewerken. Daarom meen ik, dat we juist nu onze technieken in de kast moeten houden.
En in plaats daarvan moeten we uit Gods Woord laten zien wat de inhoud is van de geloofservaring, namelijk de geborgenheid bij God voor een mens die vol zonden is. En daar kunje wezenlijk nooit technieken op los laten.
Techniek is bedoeld om de werkelijkheid te dwingen en naar je hand te zetten. Maar er is er Eén, die zich niet laat dwingen. Die zich niet naar onze hand laat zetten. Dat ervoeren de Israëlieten, die bij Horeb de technici erop los lieten om een god te construeren.
Het werkt niet, maar wat erger is: het vertoornt de HERE God verschrikkelijk.
Mensen hunkeren in een koude wereld naar de ervaring van God. Ze grijpen alles aan wat geboden wordt. Ook in de gemeente kennen we die hunkering toch? Maar laten we dan juist nu niet met technieken aankomen. Niet met gebeds-technieken, ook al roepen ze veel enthousiasme op. Niet met liturgische techniek, wanneer men zou denken daarmee de godservaring te stimuleren.
Geloofservaring
Hoe ervaar ik dan wèl iets van God?
Mag ik ook merken dat Hij er is, en vol zijn van blijdschap? Het antwoord kan niet anders zijn dan: alleen door Jezus Christus, en die gekruisigd. Want niemand heeft ooit God gezien. Door geen techniek en geen spiritualiteit. Maar de eniggeboren Zoon, die heeft ons Hem geopenbaard.
Ja, en dan zal heter juist wel op aankomen, dat we de woorden uit de Bijbel begrijpen. Voor de èchte ervaring komt het aan op Gods Woord en Geest.
Door heel concreet in de Bijbel te lezen komen we de beloften van God tegen.
En geloven rijmt op beloven. Hoe zouje weten wat je mag geloven als je niet weet wat God ons komt beloven? In de Bijbel vinden we bijvoorbeeld de belofte van Christus dat Hij in ons zal zijn en wij in Hem, wanneer zijn woorden in ons blijven (Joh. 15 : 1-8). Dat komt neer op de belofte van de Geest, die in ons zal blijven in eeuwigheid (Joh. 14 : 16v.), want het Woord en de Geest horen bij elkaar.
En dan? Als je in Hem gelooft, ervaar je dan ineens vrede en geluk en blijdschap?
"Ja vast en zeker", hebben velen ondervonden. God maakt ons ook blij. "Nou", zegt een ander, "ik heb het anders nog heel vaak moeilijk". Of: "het geloof zegt me zo weinig, er moet toch meer zijn?"
Dit zijn ervaringen, die we heel serieus moeten nemen en die we niet met een gedegen dogmatisch verhaal mogen wegverklaren. Er is niets ergers dan de ervaring van Job: "Zie, ik ga naar het oosten, Hij is er niet; en naar het westen, ik bespeur Hem niet; werkt Hij in het noorden, ik aanschouw Hem niet; keert Hij Zich naar het zuiden, ik zie Hem niet" (Job 23 : 8v.). Daar valt met geen beschouwing tegen in te praten, dat hebben Job's vrienden wel ervaren.
Maar nu de hamvraag: wat doe je in deze nood? Hoe zoek je Hèm, zonder wie ons leven een woestijn is, weer op?
Daarvoor valt geen enkele techniek te geven maar wel een weg te wijzen. De weg is, datje het vooral eerlijk tegen de HERE zegt. Dat je Hem aanroept, dat je zijn beloften zoekt in de Bijbel en dat je Hem daar dan op aanspreekt.
Wachten op God
Waarom benadruk ik hierbij, dat dit de weg is en niet een techniek? Nogmaals: omdat een techniek bedoelt de HERE te dwingen en Hij laat zich niet dwingen.
Ook een handleiding als: "Stel je nu open voor de Heilige Geest" heeft iets dwingerigs. Maar de weg van Gods beloften en van het gebed, de weg van Woord en Geest, is een weg waarop je je diep afhankelijk weet van God. En daarom een weg, die gepaard gaat met wachten. Met wachten op God. Zoals Job moest wachten op God. En Abraham was 100, toen hij de eerste vervulling van de belofte kreeg. Mozes was 80, toen God zich aan hem openbaarde, David is jaren vervolgd terwijl het koningschap hem beloofd was en Johannes de Doper heeft voor zijn sterven de bijl niet verder zien komen dan de wortel der bomen.
Natuurlijk zit het 'm niet in de lengte van jaren. God laat ons echt niet wachten als dat niet nodig is. Maar het gaat om de houding van wachten op God.
Want uit die houding spreekt, dat we God als God erkennen. Dat we het verwachten van de Heilige Geest. Als Christus ons belooft, dat Hij in ons is en wij in Hem (Joh. 15), dan mogen we die belofte aannemen als waar en betrouwbaar, lang voordat we Hem ervaren.
Met een beeld van Watchman Nee: de ervaring is een wagon van de trein, en niet de locomotief, die de trein zou kunnen trekken.
Dit is de slotsom: in een tijd van hang naar spiritualiteit moeten we het maar niet zoeken in mooie, dubbelzinnige liturgische woorden waar je een warm gevoel van krijgt. Maar in de ondubbelzinnige beloften van God, te vinden in zijn Woord, waarin je zekerheid en geborgenheid vindt. Daar moeten we het zelf van hebben. Maar dat is ook het enige waardevolle, dat we te bieden hebben aan een wereld die dorst naar ervaring.