Moderne boeken, moderne jeugd en een moderne kerk (1)
1987-04-03
De juffrouw van de leeszaal keek me bedenkelijk aan. "Mag jij dat wel lezen?",vroeg ze. Ik zat op de h.b.s. en had een lijstje gemaakt van boeken die ik wilde lezen. Je kon toen niet zelf naar de kasten lopen,je moest je lijstje afgeven en dan werden de boeken voor je opgezocht. Bij de literatuurlessen was gesproken over Emile Zola en zo kwam het dan dat er ook van hèm een boek op mijn lijstje stond. Maar de jufffrouw van de uitlening had bezwaren: ik kreeg het boek niet mee, .ook al was ik achttien jaar, Zola was een moderne realistische schrijver, zijn boeken waren "vies". Natuurlijk was daarmee mijn belangstelling extra gewekt; ik wou ook wel eens weten wat "vies" was, maar voorlopig moest ik het nog zonder die kennis doen.- Jaargang 31
- nummer 13
"Moderne” boeken hebben altijd weerstanden opgeroepen. De middeleeuwse Reinaert en Beatrijs waren in hun tijd heel modern. Neem nou dat laatste. Stel je voor: een non die verliefd is, het klooster uitvlucht en met een jongen de wereld intrekt. Een schandaal! En de schrijver keurt het zelfs niet af! En dan de openhartige taal: "Als ik straks helemaal naakt met jou in een goed bed lig, mag je alles doen wat je graag wilt." Dat kàn toch niet? Zoiets kunnen jonge mensen, toch niet lezen? Toen ik jaren geleden voor de klas kwam te staan, durfde ik dergelijke teksten niet met de leerlingen te lezen; tegenwoordig geeft dat niet zo veel problemen meer.
Opvallend is dat juist veel van wat eens' echt "modern" was, de mensen is blijven boeien en dat veel andere boeken hoogstens nog eens door wetenschappers worden ingekeken. We leven in het herdenkingsjaar van Multatuli; die hééft wat weerstanden opgeroepen maar Max Havelaar en Woutertje Pietérse blijken nog steeds de moeite van ' het lezen waard te zijn, En wie kent nog de namen van andere in hun· tijd geroemde schrijvers als Helmers, Hofdijk, Schimmel en Elias Anne Borger? Dat ze in vergetelheid zijn geraakt, komt vermoedelijk vooral doordat ze niet echt "modern" zijn geweest, ze hebben ook niet veel weerstand opgeroepen.
Dat ik weer eens iets over dit onderwerp schrijf, vindt zijn aanleiding onder andere in een boekje dat ik toegezonden kreeg: "Moderne literatuur, wat doen we ermee?", een gestencild werkje, geschreven door G. Brouwer, te bestellen door overmaking van 13,75 op bankrekening 69 20 60 316 t.n.v. Van Baardewijk, Wezep (gironummer van de bank is 83 45 86). Het is bedoeld voor jongeren, vooral voor scholieren en het wil ingaan op de vraag welke houding we .moeten aanemen tegenover de moderne literatuur. Ik citeer: "De denkwereld die in de moderne literatuur tot ons komt, ook al staan we er afwijzend tegenover, vraagt om een antwoord." De schrijver is niet onder de indruk van de kwaliteit van veel moderne boeken, hij vertelt dat er echt niet zo veel "meesterwerken" bij zijn, als men ons wil doen geloven. "Al dat getetter" stelt niet zoveel voor, zegt hij. De moderne schrijvers duidt hij aan als een "clubje luidruchtige scribenten" en de grote successen van sommige boeken zijn volgens hem vooral te verklaren door de "smeerlapperij" die erin voorkomt, de "sensatie" en de "beyrediging van de begeerte naar sexuele opwinding". Als voorbeelden noemt hij Jan Wolkers, JanCremer en Gerard Reve. En dat het niet allemaal zo'n hoog literair niveau heeft, bewijst hij met het oordeel van de criticus Kees Fens over "Cirkel in het gras" door Oek de Jong. Ik geloof dat we niet zó moeten beginnen als we iets willen zeggen over moderne literatuur en over het antwoord dat die van ons vraagt. Er is na 1950 wel degelijk veel werk van hoog niveau verschenen, daar zijn wel degelijk meesterwerken bij, er is veel meer aan de hand dan vuilschrijverij.
Dat Brouwer daar wel oog voor heeft, blijkt uit zijn poging iets weer te geven van de denkwereld die achter veel moderne boeken zit. Maar in het korte bestek van 28 bladzijden is hij te , uitvoerig, hij gaat zich ook te buiten aan uitweidingen en ik vrees dat hij daarmee zijn doel niet bereikt. Terecht verwijst hij naar het boek van G. Slings: Een boos en overspelig geslacht. De titel is weliswaar niet erg aantrekkelijk, maar Slings geeft uistekende informatie over de invloed van mensen als Freud, Kafka, Sartre en Camus. Kortgeleden was, het nog voor een prikje te koop bij De Slegte, u kunt eens gaan vragen. Over Jan Cremer hoeven we niet te praten want pornografie bestaat al duizenden jaren, daar is niets moderns aan en tot de serieuze literatuur kunnen we hem niet rekenen. Wat Wolkers en Reve betreft, hoe veel kritiek we op hun hoeken mogen hebben, we kunnen die 'niet op één lijn zetten met Jan Cremer.
Laten we vaststellen: moderne boeken worden gelezen! Ook door onze mensen, ook door onze jeugd. Tegelijk moeten we niet overdrijven: de meerderheid leest heel weinig. En we moeten ook maar bedenken dat de meeste mensen liever iets lezen van Kortooms of van Jos van Manen Pieters dan van Hermans of Jan Siebelink. Toch: moderne \ literatuur is belangrijk, we komen er de denkwereld van 'onze tijd tegen.' Die denkwereld komt op allerlei manieren tot ons, die houden we niet buiten de deur, ook niet als' we nooit boeken lezen. Uw kinderen ontkomen er ook niet aan, ze ondergaan de invloed meestal onbewust: door de televisie, de radio, de gesprekken met vrienden en vriendinnen, de lessen op school. Ze lezen de "contactadvertenties" in de krant, ze zien de sekswinkels in de stad, maar ook weten ze van verschrikkelijke wapens, van godsdienstig fanatisme, honger, uitbuiting, martelingen. En het leven hier gaat zijn gewone gangetje! Wat móet je nou in zo'n wereld?
Dallas, Dynasty, Dossier Verhulst, allemaal films die hun antwoord geven: haal uit het leven wat je kunt! Zou het toch niet beter zijn af en toe eens een moderne roman te lezen? En het is helemaal niet nodig veel te weten over allerlei filosofische en psychologische' achtergronden.
We hoeven het existentialisme niet te kennen om een boek van W. F. Hermans te kunnen lezen en beoordelen. Zo langzamerhand' is het een stokpaardje van me geworden: leer ~e mensen bewust te lezen! Ja, ook kritisch, maar allereerst bewust. Wie een boek leest, heeft het voordeel dat hij zich bewust kan maken van wàt hij leest: welke gedachte zit erachter? We moeten niet klakkeloos accepteren en consumeren wat ons voorgeschoteld wordt. Maar dan moeten we ons wel een beetje inspannen. En ja, dát is meestal niet nodig bij wat de televisie brengt.
U gelooft nog niet dat moderne boeken een gedachtewereld bevatten die de eigen tijd weerspiegelt? Dan noem ik hieronder een aantal thema's uit boeken die ' in 1986 zijn verschenen. Moderner kan het toch niet. Hier komen ze:
- De mens is op zoek naar eigen identiteit: wie is hij eigenlijk, wat voor nut heeft zijn bestaan?
- Het leven is leeg en absurd. De mensen snakken naar lege rituelen, voorschriften en vooral naar leiders die hun vertellen hoe ze moeten leven.
- De mensen zien wel het leed om hen heen, maar weigeren er iets aan te doen. Ze vluchten in de veilige koestering van het kleine, huiselijke geluk.
- Het onechte wordt aan de kaak gesteld, de mens blijft in zijn kleinheid achter. Fatsoen, degelijkheid en hebzucht, worden op de korrel genomen.
- Het kwaad en de ratio zijn nauw met Elkaar verbonden. Zo worden afwijkingen weggewerkt: ongeboren kinderen, geesteszieken en ongeneeslijke patiënten.
- Leven is een voortdurend schipperen en daarbij gaat het vooral om het eigenbelang.
- Het bouwsel van waarden en nonnen biedt de mens de illusie dat hij in een zinvolle' wereld leeft, maar vormt ook een gesloten wereld waarin de mens meer en meer vereenzaamt.
- Het leven van de mens is een labyrint met in het centrum de dood.
- De mens. vindt zijn bestemming en geluk pas in volstrekte onafhankelijkheid van de ander.
- Toeval regeert het leven!
Dat was een tamelijk willekeurige greep. We moeten nog verband leggen met de moderne jeugd en de moderne kerk.
Tot volgende week!