Van confessioneel naar confessioneel (1)
1987-05-02
De uitzending van de IKON op Goede Vrijdagavond over de fam. Schilder heeft veel stofdoen opwaaien. Hervormd Nederland, Trouwen vooral het Nederlands Dagblad hebben er uitvoerig aandacht aan besteed. Ik zou er hier niet over begonnen zijn als deze uitzending niet gepaard was gegaan met de publicatie van een boekje van de hand van A leid Schilder die de oudste dochter is van de in 1984 overleden professor H. J. Schilder. Het heet:'Hulpeloos maar schuldig' en draagt als ondertitel: het verband tussen een gereformeerde paradox en depressie.- Jaargang 31
- nummer 17
Zowel de uitzending als het boekje hebben één ding gemeen: Op zeer moderne wijze en in de stijl van de tachtiger jaren worden hier gevoelens beschreven die voorheen altijd als een verwaarloosde laag onder de oppervlakte, of als ik het onaangenamer zou zeggen, achter het masker verborgen bleven. In de wereld van de literatuur noemt men dit confessioneel; het geeft bekentenissen. Vandaar mijn opschrift. De Geref, Kerken waar de fam. Schilder in leefde waren confessioneel in de betekenis gebaseerd op belijdenis geschriften. In ieder gezin, in iedere gemeente, zeker in onze eigen gereformeerde kerken' bestonden en bestaan nog steeds maar al te vaak twee niveau's van communicatie (a en b). Uiterlijk, verbaal en officieel gaat het gesprek over zaken, geloofswaarheden en erkende vraagstukken (a), maar tegelijkertijd is er onder de oppervlakte ook een gevoelslaag, waarin sterk gereageerd wordt op wat er denkmatig wordt gezegd, maar deze reacties waren nauwelijks bewust en kwamen alleen maar aanduidenderwijs ter sprake (b).
Twijfelvragen, kilte, zwaarmoedigheid, vreugde, wanhoop, teleurstelling, verbittering, alles lag opgeborgen in die tweede 'gevoelslaag' (b), maar daarover werd nauwelijks gesproken.
Klimaatsverandering
Ik zet dit in de verleden tijd, want langzamerhand is dit klimaat danig aan het veranderen. In dat kader bezie ik ook de uitzending en het boekje, de eerste nog meer dan het tweede. Want wat voornamelijk door mevr. Schilder en de beide kinderen naar voren werd gebracht waren niet zozeer doordachte meningen of theologische beschouwingen. Het lag bijna alles geheel op het vlak van: zo heb ik het beleefd, zo heb ik het nu eenmaal' aangevoeld, dit was mijn ervaring. Wie op dit niveau spreekt vraagt om herkenning en krijgt die, of ontmoet onbegrip omdat de ander dàt verleden of soortgelijke omstandigheden heel anders beleefd heeft. In dat geval is de communicatie heel moeilijk en eigenlijk bij voorbaat met vruchteloosheid geslagen, tenminste als er over gepraat of geschreven wordt op niveau a. Ik merk het grote verschil tussen vroeger en nu op dit punt ook op in ons werk in de binnenstad van Utrecht. Vandaag wil de jeugd bijna in zijn geheel niet meer contact en communicatie op vlak a - van de gedachten wereldenmaar van vlak b - op de ervaringswereld. De onderwerpen die' Kringsgewijs in ons huis behandeld worden scoren slecht wat het aantal bezoekers betreft zodra het gaat om de botsing van gedachtewerelden, maar juist heel hoog zodra iedere deelnemer verwacht dat hij of zij zelf daarbij ter sprake zal komen met alle gevoelens die daarbij behoren.
Winst en verlies
Er ligt in deze ontwikkeling winst en verlies. De winst ervan is de plaats die er nu vrijkomt voor het gevoel, voor de uniekheid voor iedere persoon, voor diepte in de ontmoeting ... In dat kader wil ik best ook een goed woord spreken over de IKON-uitzending. Het is spannend en ook moedig om een gesprek op' vlak b te voeren en dat voor. het forum van heel Nederland. Tegelijkertijd ligt , hier ook de zwakte. Een intieme kring leent zich veel beter voor een gesprek op dit vlak dan een publiek medium als televisie. Nog spannender zou zo'n gesprek worden als ook degenen aan wie ik gewond geraakt ben daarin gespreksgenoten zouden mogen zijn. Nu riep de uitzending van de gekwetste gevoelens van de een weer gekwetste gevoelens op bij de ander. Zo blijven we aan de gang. Er zit, zei ik, dus wel winst in zo'n ontwikkeling van communicatie op vlak a naar vlak b, maar er is ook verlies. Het verlies is het missen van een deugdelijke in objectieve gronden gebaseerde uitwisseling van ideeën kortom heel licht wordt de waarheid ingewisseld voor ervaring en zinken wij weg in het moeras van individuele expressies van individuele emoties. Dat is een schadelijke ontwikkeling, die ik niet zou willen bevorderen.
Afwisselen
De apostel Paulus heeft ons veel te leren op dit punt. Hij wisselt de communicatie steeds af: is nu eens zakelijk en rationeel ik denk aan de opbouw van de Romeinenbrief - maar op andere momenten stootte hij dóór naar het daaronder liggende vlak - zoals bijvoorbeeld in 2 Corinthe 7 "want zie toch wat, deze ervaring van droefheid naar Gods wit u gebracht heeft; welk een ernst, méér nog: verontwaardiging, vrees, verlangen, ijver bestraffing" (2 Cor. 7:11). Hij heeft er helemaal geen spijt van dat hij al deze gevoelens met zijn brief boven water gehaald heeft. Soms is het goed als zulke eerst nauwelijks getoonde of aan andere vertelde gevoelens boven komen, Daarvoor kan ook het boekje van Aleid Schilder dienen. Het ligt in het verlengde van dit interview en is eigenlijk een poging om , gevoelens van het niveau van vlak b bespreekbaar te maken op vlak a. Ik geef u eerst de hoofdstukindeling:
hfst. 1: Een gereformeerde depressie?
hfst. 2: Elementen uit de christelijke leer en hun effecten
hfst. 3: Beknopte geschiedenis van de Geref. dogma's.
hfst. 4:, De (vrijg.) Gereformeerde Kerk.
hfst. 5: Twee psychologische theorieën over depressie.
hfst. 6: Toepassing van de theorieën op de geref. leer.
hfst. 7: Een andere kijk.
hfst. 8: Religie en therapie
Waar het Aleid om gaat is de ogen ervoor te openen hoezeer 'waarheden' op vlak a een uitstraling hebben op vlak b. Ze beschrijft hoe met name een paar paradoxen in de gereformeerde leer mensen psychisch ziek kunnen maken.
Paradox
Ik vond het leuk om dit opschrift te kiezen omdat de oud-oom van Aleid een proefschrift heeft geschreven over de geschiedenis van het begrip 'paradox'.
Wie had dat gedacht, dat een later familielid nog eens opnieuw een boek zou wijden aan het paradoxale van het geloof. Bovendien is er op zijn minst één 'overeenkomst tussen beiden boeken. Zowel prof. K. Schilder als zijn nicht Aleid vinden dat paradoxen in de zin van irrationele tegenstrijdigheden onzin zijn en zo snel mogelijk van de aardbol dienen te verdwijnen. Alleen K. Schilder streed tegen theologische paradoxen (zoals de Barthiaanse stelling dat God zich openbaart én zich verbergt in één en dezelfde daad) terwijl Aleid Schilder ten strijde trekt tegen psychologische paradoxen. Ik vind beide wel wat erg verstandelijk en ben van mening dat paradoxen wel degelijk tot het wezen van het christelijk geloof behoren. Dat God soeverein is en tegelijk de mens toch voor 100% verantwoordelijk is voor zo'n paradox. Ik stem toe dat zulke paradoxen niet tegen het verstand ingaan, maar boven het verstand uitgaan (zoals in Lucas 5:26).
Hulpeloos maar schuldig
Dit geeft mij tegelijk de passende invalshoek om Aleid Schilder's paradoxen " nader te bespreken. Ik noemde dit psychologische paradoxen, omdat zij iemand psychologisch in de knoei brengen maar de leerstellingen die op die wijze aanduidt zijn op zichzelf genomen volop onderdelen uit de klassiek gereformeerde leer - alhoewel ik de omschrijvingen zoals Aleid die geeft eerder verwacht vanuit de kring van de gereformeerde gemeente;: dan de vrijgemaakte. De titel van haar boekje 'hulpeloos maar schuldig' is één zo'n paradox. Zij heeft er ook persoonlijk diep onder geleden dat volgens haar deze gereformeerde leer ertoe leidde (ik vraag: was het ècht deze leer?) dat zij zich altijd schuldig voelde: je durft jezelf niet te zijn want je eigenlijke ik is zondig. Natuurlijk komt ook hier weer de bekende uitspraak van de H.C. ter sprake dat de mens 'niet in staat is tot enig goed, en geneigd tot alle kwaad'. Als tegelijk verteld, wordt dat een mens persoonlijk schuldig is dat hij zó is, waar hij niets aan kan doen, dan is dat een uitgangspositie, die heel gemakkelijk bij ernstige en gevoelige mensen, kan leiden tot depressie, gevoelens van nietswaardigheid en radeloosheid.
Uitverkiezing
Het tweede punt in de gereformeerde leer dat ziekmakend kan zijn is een bepaalde uitverkiezingsleer die zou stellen dat het alleen aan God ligt wie uitverkoren zijn, en dat de mens daaraan niets kan doen. Wanneer je het echter niet bent, dan ligt dat wèl aan jezelf en heeft datje eeuwige verdoemenis tot gevolg. Het derde en laatste hoofdpunt hgt op het punt van de gehoorzaamheid aan God: God eist vervulling van een wet, die de mens nooit kàn volbrengen. Doet de mens wel iets goeds, dan is dat hem in genade gegeven, doet hij het kwade, dan is dat zijn eigen schuld. De schrijfster voegt hier nog een aantal ziekmakende punten aan toe zoals: de ondergeschikte positie van de vrouw, de ware kerk idee die je het gevoel geeft dat iedere buitenstaander een bedreiging is, de onderdrukking van het gevoel en de nadruk op flink zijn "niet teveel naar je zelf kijken, niet' opzien tegen weinig geld of veel werk. 'Het is ongereformeerd om het zich gemakkelijk te maken of te willen genieten".
Depressie
Wat is nu het speciale van Aleid's boek over deze gereformeerde eigenaardigheden?
Dat ligt hierin dat zij laat zien hoe deze factoren samen tot diepe depressies kunnen leiden en hoe dat werkt.
Daarvoor schrijft, zij breedvoerig over het werk van de twee psychologen; Beek en Seligman. Ik vond dit het interessantse deel van haar boek. Seligman stelde: zodra men een mens leert dat een situatie niet is te beheersen leidt deze cognitie (kennis) tot depressie. Hij toonde aan met behulp van dierproeven en proefpersonen dat hulpeloosheid iets is wat je aanleert en meedraagt ook dan als de omstandigheden zich intussen gewijzigd hebben. Zo nam, hij proeven met dieren die hij een elektrische schok toediende als zij met hun bek de watertoevoer aanraakten.
Wanneer in een later stadium die elektriciteit er vanaf genomen werd bleef het dier liever dorst lijden dan in de nieuwe situatie van het gegeven water gebruik maken. Het had hulpeloosheid aangeleerd. Het initiatief tot reageren was minimaal. Er treedt angst op. De overtuiging vestigt zich dat verder handelen (en verder leven soms) geen Zin heeft. Wie echter dank zij therapie leert ontdekken uit welke situatie deze gevoelens voort kwamen - en tot welke denkfouten deze situatie voerde die kan langs de weg van de cognitieve therapie, die dit bewust maakt, echt geholpen worden.
Beoordeling
Ik ga hier volgende week in een artikel verder op door, want voor dit keer is mijn ruimte op. Nog een korte beoordeling van het hier reeds besprokene tot slot. Als ik boeken lees zoals deze, of gesprekken heb met een soortgelijke inhoud ben ik altijd zeer bewogen. Het gaat mij ontzettend aan het hart om te zien hoe dat evangelie dat bedoeld was ons blij te maken, te bevrijden, te ontdekken (zeker!) maar ook te genezen in het leven van sommigenjuist tot depressie en angst leidt. Dan is er iets ergs gebeurd.
Er zijn karikaturen gevormd van waarheden, die een eigen leven gingen leiden los van de levende en ons zo diep liefhebbende Heer zelf. De correctie· die dan nodig is moet komen van de bijbel zelf. Zeker: daar kunnen profeten er soms op/in slaan en het volk verkondigen dat het diep gezondigd heeft (met naam en toenaam) zodat er niets meer is wat goed is in Gods oog, maar dat gebeurt altijd vanuit een diep geloof in de hoge kom-af van de mens en juist vanuit een diepe bewogenheid voor diezelfde mens.
Kostbaar
Door heel de bijbel heen wordt benadrukt hoe oneindig kostbaar ieder mens is in de ogen van God. Paulus zegt: ook voor die broeder die wellicht door zijn ongeloof verloren gaat is Christus gestorven (1 Cor. 8: 11). God heeft ons in Christus vóór de grondlegging der wereld liefgehad (Ef. 1:4). Nergens lezen wij ooit van een mens: gehaat, zelfs de grofste zonde berooft de mens nog niet van zijn Koninklijke afkomst en roeping (hetgeen in de bijbel omschreven wordt als het beeld van God). Zeker: tegelijk neemt God de mens serieus in zijn zonde, maar zonde is geen noodlot maar schuldig misbruik van het door God gegeven materiaal. Daarvoor wordt ieder persoonlijk aangesproken (Ezech.18:4, vgl. Rom. 5:12 (omdat) etc. Ik sluit deze bespreking met een citaat vanBernanos, Deemoed is de grondhouding van elke ware godsdienst. Die heeft echter niets te maken met zelfverachting, dat berust op verholen zelfbehagen. "Het is zeer moeilijk zichzelf te misprijzen zonder God te beledigen in ons".