Europa
1987-05-22
Dhr. K.J. Kraan vertelt in één van zijn boeken over een heel bijzondere ervaring die hij had in 1944 op Walcheren in Zeeland. Eind 1944 hadden de Engelsen de dijken gebombardeerd van het eiland, een actie die achteraf overbodig bleek maar die bedoeld was om de Duitsers van het eiland te verdrijven. De hele winter stond het eiland onder water en stroomde het zoute zeewater in en uit. In het voorjaar waren de gaten gedicht en kon het leegpompen beginnen en toen: ziedaar het wonder: in het late voorjaar bloeiden de vruchtbomen van Walcheren als nooit tevoren ... maar de boeren op Walcheren keken ernaar met pijn in het hart, want zij wisten beter! Zij wisten hoe de bodem verzilt was – en dat de wortels van de vruchtbomen vergiftigd waren dat er daarom ook neon blijvende vrucht zou groeien aan deze nu zo prachtig bloeiende appelbomen.- Jaargang 31
- nummer 20
Gods experiment
Ik vertel deze gelijkenis natuurlijk niet voor mets .aan het begin van deze Europadag. Ze drukt nl. precies uit welke elkaar tegenstrevende gevoelens ons overvallen als wij denken aan Europa.
Aan de ene kant mogen wij zeggen: het is Europa geweest dat eeuwen en eeuwen lang de. fakkel heeft gedragen van het Evangelie. Kardinaal Simonis heeft erop gewezen hoe het vandaag bijna 1250 Jaar geleden is dat Willibrord hier in Nederland aan Batavieren en Kaninefaten het Evangelie is komen verkondigen. In andere Europese landen is dat nog vroeger gebeurd. Meer dan 1000 jaar is de Europese bodem doordrenkt met de vroege regen van het Evangelie en wat niemand uit het N.T. zelf heeft kunnen afleiden is gebeurd - er is een tussentijd gekomen tussen Jezus' eerste komst en Zijn wederkomst, een nageschiedenis die nu al langer is dan Gods vóórgeschiedenis met Israël. Het is een tussentijd, waarin Europa de hoofdrol speelde - op een wijze die te vergelijken is met de plaats die -Israël innam in het Oude Verbond in de 2000 jaar die aan Christus" eerste komst voorafgingen. Europa werd' Gods experiment zoals Van Ruler het ergens uitdrukt. Hier zou iets zichtbaar mogen gaan worden van Gods Koninkrijk op aarde. En het is waar, onder invloed van de evangelieverkondiging veranderden de woeste Germaanse en Romaanse, Servische. en Kroatische heidenvolkeren in dragers van een beschaving! Niet de Staat, maar d~ Kerk kwam in het centrum te staan, de waarden van de samenleving veranderden: in plaats van het noodlot en natuurkrachten en geestaanbidding kwam hoop op het Koninkrijk van God, het geloof in de zin van cultuurarbeid en de visie op de natuur als schepping! Onderzoekers gingen aan het werk - mede onder invloed van het Griekse denken. Kunst en handel ontplooiden zich. Er kwam ziekenzorg en zorg voor de armen - en last but not least - het mensbeeld veranderde. Terwijl Grieken en Romeinen nog als hoogste ideaal de in zichzelf sterke mens zagenrobuust als de David van Michelangelo ging in het Europese mensbeeldzelfverloochening en dienstbaarheid en verantwoordelijkheidzin de hoofdrol spelen. De schepping kon zich ontplooien naar Gods doel.
Tweespalt
Neen, een succesgeschiedenis is het nooit geworden.. Heidense trekken bleven present tot in het hart van het christendom...met zijn Kruistochten, heksenjacht, zijn fanatisme en slavernij.
Het is achteraf zelfs de vraag of Europa wel ooit met heel haar hart de Here gediend heeft. Europa wordt gekenmerkt door de tweespalt (zegt Prof. Miskotte) tussen heidendom en christendom. Het is alléén te danken aan de Weerhouder waarvan Paulus spreekt in 2 Thess. 2, dat het nooit eerder dan pas in de 20e eeuw tot een crisis kwam. Wat'Europa samenbond en tot een eenheid bracht waren niet de primair christelijke waarheden maar de secundair christelijke waarden; Het was niet Jezus Christus zelf en Zijn Rijk maar het waren de waarden die onder de evangelieprediken groeiden: medemenselijkheid, vrijheidszin, gerechtigheid i.p.v. gelijkrecht voor allen en democratie.
Woorden, die tot vandaag toe in ieder verkiezingsprogramma in iedere Europese politieke partij zijn opgenomen. Ik spreek dan nog niet eens over de opbloei van wetenschap en techniek die voor het eerst in de hele wereldgeschiedenis een cultuur deed ontstaan waar men de armoede kon uitsluiten en verregaand de natuur kon beheersen en in staat was een ongekende welvaartsstaat te scheppen. Nog nooit vertoond! Ondanks alle kritiek op Europese uitbuiting en Westers .rationalisme en individualisme strekken toch alle volkeren de handen uit naar deze uit Europa stromende zegeningen. Welk land in de wereld wil niet mee delen in de welvaart die voortkomt uit een geleide economie. Allen willen wel veranderen in zo'n gehumaniseerde samenleving. Dit alles is alleen maar een vluchtige aanduiding van de aparte plaats die Europa Inneemt in de wereldsamenleving. Onder invloed van de prediking van het Evangelie. De Europese vruchtbomen hebben in een bodem wortel geschoten waarop eeuwen lang de vroege regen van het Evangelie is neergedaald. Dat heeft iets uitgewerkt. Bloesem en vrucht als nooit tevoren' Maar nu de pijn en dat is tegelijk de keerzijde van de medaille waarvoor wij hier dan ook deze dag bijeengekomen zijn. Intussen is de bodem verzilt. Europa is geworden tot wereldzendeling maar dan wel een wereldzendeling zonder God. Wij reiken de wereld het brood uit van techniek en welvaartmaar op de diepste noden van het mens-zijn, dood en zonde, hebben wij ook zelf geen antwoord meer. Daarom zijn het ten diepste stenen voor brood.
Slangenhuid vol mieren
Wij leven op een schil - een dunne oppervlakkige laag van welvaart en humaniteit die steeds dunner wordt – en waaronder leegte schuil gaat en verveling.
Oud heidendom leeft op. Het was de bekende cineast Ingmar Bergmann die toen hij de Erasmusprijs kreeg uitgereikt onze Europese cultuur vergeleek met een slangenhuid vol mieren. Enerzijds zijn daar de samenbindende secundair-christelijke waarden die het aanzien van Europa bepalen - anderzijds is daar een geschiedenis te schrijven van Europese wreedheid en uitbrekend kwaad. Ik denk dan aan een Europa dat in de topeeuw van haar beschaving verschrikkelijke uitbarstingen van tyrannie en wreedheid gekimd heeft - met miljoenen doden onder Joden en niet-Joden: een Europa dat haar drie profeten van het atheïsme gekend heeft: Marx, Freud en "Nietszche met hun godloze waarden die nu doordringen in de wetgeving; een Europa, dat nog wel in ieder dorp en in iedere stad een Kerk of Kathedraal bezit maar alleen in een kleine minderheid nog een kerkdienst bezoekt. In Holland nog gunstig: 20%.
Dit Europa is onder alle werelddelen het werelddeel waar je het moeilijkste evangeliseert. In Nairobi, New York of Tokio is het makkelijker dan in Parijs of Hamburg: Het lijkt wel alsof er een taboe ligt op het woord God. Overal waar je het Evangelie uitdraagt is daar die diepe weerstand van het scepticisme - de karikatuurvoorstellingen die het moeilijk maken om vrijuit te spreken.
Het is - zo verzucht C. S; Lewis - als wanneer Je een' eenmaal gescheiden vrouw weer zou willen verzoenen met haar vroegere man. Dan helpt het niet als je haar een paar leuke foto's van hem toestuurt. Dat werkte toen ze 18 was. Nu moet er gepraat worden - uitgepraat, uitgehuild. In Europa kan het Evangelie niet verkondigd worden zonder genezing - zonder vergeving - zonder healingministries zoals de Engelsen het mooi zeggen – en therapeutische- gemeenschappen.
Dijkdoorbraak
Maar laat mij niet, te snel overstappen naar dat wat pas vanavond het thema van de toespraak van Floyd- Maclung zal zijn. Mijn taak is het om vanmorgen alle werkgroepen wat breder in te leiden met die kernvraag: 'Wanneer is in Europa de dijk doorgebroken' en wat is er toen mis gegaan? Om dan tenslotte bij de kern van alle vragen over Europa stil te staan - nl. in welk licht mogen wij de geschiedenis van Europa bezien?
Ik -begon met het beeld van de dijkdoorbraak in Walcheren - waardoor de grond verzilte. Wanneer is dat geweest en hoe kon dat gebeuren. In de serie "Hoe zouden wij dan leven" heeft Francis Schaeffer (21) gewezen op het beslissende keerpunt in onze Europese cultuur dat intrad bij de Verlichting eind 18e eeuw. Groen van Prinsterer wees op de Franse Revolutie in 1795 waar men letterlijk alle godsdienst afschafte en heel veelzeggend de godin van de rede op een troon verheven de Parijse Kathedraal de Notre dame binnendroeg.
2 Thess. 2. Schaeffer heeft meer nog dan op de politiek gewezen op de grote veranderingen in het denken die toen heeft plaatsgevonden bij filosofen als Hegel en Kant. De kern van hun denken is toch zeker dit geweest dat zij de mens in het centrum van hun universum gesteld hebben, Niet Jezus Christus en Zijn Rijk, maar de menselijke rede werd het licht waarbij Europa voortaan zou leven. Dat ging gepaard met een ander mensbeeld en persoonlijkheidsideaal: Als een vloedgolf is toen dit zgn. verlicht humanistische denken Europa binnen gedrongen. De mens werd in toenemende mate gezien als een eindproduct van evolutie door de natuur gedetermineerd. Denk maar aan Darwin. De ideale persoonlijkheid werd gezien in die mens die zich in eigen vrijheid boven zijn lot stelt (Sartre )die zijn eigen leven zelf zin geeft - en tegelijk die ook alleen zelf zijn wetten en normen vaststeld. Denk maar aan mevr. Wessels-Tuinstra (de ontwerpsters van de euthanasiewet). De spanning waartoe dit in onze eigen tijd heeft geleid wordt door Schaeffer aangeduid als een dichotomie (is gespletenheid). Aan de ene kant heeft de Europese mens geen hoop en hij ziet zich, als een product van tijd, en toeval - geheel gedetermineerd door de wetten van de natuur en de kracht van de geschiedenis, maar aan de andere kant is daar die irrationele sprong van het geloof waarin hij zichzelf tot zingever maakt en waarin hij meent nu zelf de bevrijding te moeten, bewerkstelligen uit de gevangenis, van de geschiedenis. Een sterk pseudo-messiaanse onderstroom breekt door in de 20e eeuw - als ideologieën zich van deze, laatste gevoelens meester maken, en mensen als Stalin en Hitler de massa's achter zich krijgen: exponenten van een filosofie van de in zichzelf sterke mens, de
Ubermensch van Nietszche, die in het denken van de 1ge eeuw zich al had aangekondigd. Ook de visie op de Europese geschiedenis verandert onder deze terugval in een (vaak anti-) christelijk humanisme! De geschiedenis van Europa wordt niet langer aanloop en voorafschaduwing van het Koninkrijk van God dat de Here Zelf bij Zijn wederkomst zal oprichten, neen, de geschiedenis van Europa zelf moet van nu af aan bevrijdingsgeschiedenis worden: de mens bevrijden tot ware mondigheid.
De geschiedenis van Europa wordt zelf heilsgeschiedenis zonder God. Rijksgeschiedenis zonder Christus en tot welke rampen dit geleid heeft weten wij allen als wij denken aan het Derde Rijk waarvoor Hitler zijn miljoenen opofferde.
Maar de eigenlijke dijkdoorbraak heeft plaatsgevonden in het hart van Europa - in het begin van de vorige eeuw, toen de mens zich eerst in het denken, Hegel en Kant, en later in de techniek en de politiek zichzelf in het centrum ging stellen en God wegdrong uit het centrum van het leven. Een vloedgolf van humanisme en verlicht heidendom is daarna het Walcheren van Europa binnengestroomd en het heeft de bodem verzilt en verzuurd. Om dit eerste deel van mijn lezing at te sluiten met een kernachtige stelling: Zoals Israël het verbondsvolk van God is in de Oude Bedeling, die aan Christus voorafgaat; zo is het (gedoopte) Europa het verbondsvolk dat aan de tijden van de wederoprichting aller dingen voorafgaat (Hand. 3:21). Beiden hebben hun roeping verzondigd. Beiden kunnen niet bestaan zonder Jezus Christus de Redder die de draad opneemt waar zij die laten vallen.
2) Zie de zojuist verschenen 'Schaefferspecial" een speciaal nummer van 'Bijbel en Wetenschap' geheel aan Schaeffer gewijd. Heel informatierijk! Met een autobiografische schets en een bibliografie. Te bestellen voor f 7 ,- (incl. portokosten.) op gironr. 33.56.538 t.n.v. Stichting Bijbelgetrouwe Wetenschap te Amersfoort.