Boekbespreking
1988-08-19
M. te Velde. "Anthony Brummel-kamp". 1811-1888. Uitgeverij De Vuurbaak, Barneveld. f65,-.- Jaargang 32
- nummer 30
In zijn 572 blz. tellende dissertatie heeft dr. Te Velde een biografie gegeven van ds A. Brummelkamp, een van de vaders der Afscheiding.
In 1910 heeft de zoon van Brummelkamp een levensbeschrijving van zijn vader gegeven, maar deze biografie geeft, dank zij de studie die latere jaren over de geschiedenis van de Afscheiding gemaakt is, een veel bredere oriëntatie.
De schrijver heeft het zich in dit opzicht bepaald niet gemakkelijk gemaakt.
Zo heeft hij o.m. een breed opgezet archiefonderzoek ingesteld.
Als vrucht daarvan krijgen we in dit geschrift een oriëntatie van het leven der afgescheiden kerken in de periode 1834-1886.
Daarvoor leende zich een biografie van Brummelkamp bijzonder. Naast H. de Cock en H. P. Scholte werd Brummelkamp de derde "vader van de Afscheiding".
Ruim 50 jaar heeft hij de afgescheiden kerken gediend, eerst als predikant, later als docent. De Cock stierf al in 1842, terwijl Scholte naar Noord-Amerika emigreerde. Van de uit de Hervormde Kerk overgekomen predikanten hebben alleen Brummelkamp en Van Velzen leiding gegeven zowel aan de Afscheiding zelf als aan het kerkelijk leven in de daarop volgende vijftig jaar.
Brummelkamp, zo schrijft Te Velde in, de samenvatting, was een boeiende figuur en hij leefde in een boeiende tijd.
Te Velde beschrijft eerst de jeugd en de studiejaren van BrummelkaÏnp en zijn werk in de Hervormde Kerk in de jaren 1834 en 1835 - Dan zijn leven en werken als afgescheiden predikant in en vanuit Hattem, Schiedam en Arnhem, Hij doet dat in een brede context om een goede doorsnee te kunnen geven van de eerste 25 jaar afgescheiden kerkelijk leven.
Vervolgens geeft hij een beschrijving van de arbeid van Brummelkamp als docent in Kampen. Ter sprake komen ook de richtingsverschillen in school en kerk in 1855-63. Daarna geeft hij aandacht.
aan concrete activiteiten van Brummelkamp in verschillende organisaties.
Ook zijn journalistieke arbeid o.m., in de Bazuin, zijn optreden in bredere christelijke kring, zijn strijd voor christelijk onderwijs, christelijke politiek en christelijke sociale arbeid krijgen ruime aandacht.
Te Velde wijst erop, dat Brummelkamp in de afgescheiden kerken een geheel eigen plaats innam. Theologisch stond hij buiten de traditie van de Nadere Reformatie - Hij zocht over de Nadere Reformatie heen aansluiting bij de exegese en de theologie van de Reformatietijd.
Kerkrechtelijk overschreed Brummelkamp onbekommerd bepaalde grenzen met beroep op zijn geweten en op de christelijke vrijheid.
Ook als evangelie-prediker onderscheidde Brummelkamp zich. De schematiek die sinds de Nadere Reformatie veel preken beheerste, werd door hem niet gehanteerd. Ook het dominerend accent op de uitverkiezing door een schematisch differentiëren van allerlei stadia van geloof en bekering en door een classificatie van de hoorders van de prediking werd door hem niet gebruikt.
"Hij predikte de Christus der Schriften als Heiland der wereld. Hij was ruim in het aanbod der genade. Hij wekte op om te geloven, zeker niet door eigen kracht, maar dan toch wel daadwerkelijk".
Ook t.a.v. het kerkelijk vraagstuk nam Brummelkamp een eigen plaats in. Hij riep de hervormden op tot trouw verzet tegen hiërarchie en vrijzinnigheid. De gelovigen in het hervormde genootschap werden door hem na 1834 niet afgeschreven.
Hij was bereid tot gemeenschapsbeoefening met een brede kring van christenen. Door de 'leiding die Brummelkamp zo gaf heeft hij zijn kerken helpen 'bewaren voor introvertie en sektarisme.
Duidelijk laat Te Velde zien, dat Brummelkamp op zijn eigen plaats in het negentiende-eeuwse kerkelijk leven blijvenden betekenis heeft gehad voor de afgescheiden-gereformeerden, voor hen die bleven in de Hervormde Kerk en in beperktere mate voor heel het Nederlandse volk.
Dissertaties zijn vaak moeilijk leesbaar.
Dat geldt niet voor dit proefschrift.
Het is een goed leesbaar geschrift geworden, ook voor niet theologen.
De lezer krijgt een boeiend beeld van een stuk geschiedenis die voor gereformeerd Nederland van bijzondere betekenis is geweest.
De 'Schrijver verdient ook een compliment voor de brede studie, die hij over Brummelkamp en zijn tijd gemaakt heeft.
Zelf had ik een· bijzondere belangstelling voor dit onderwerp, omdat mijn grootvader, dank zij Brummelkamp zijn boerderij verkocht heeft en 'daarop in Kampen theologie is gaan studeren.
Veel elementen, die Te Velde noemde, herken ik nog uit de familietraditie. Wat vader Brummelkamp ooit had gezegd, was in de familie een soort wet geworden.
Dr. Te Velde is van mening, dat de opvattingen van Brummelkamp over de praktische beleving van een eenheid over kerkgrenzen heen onhoudbaar is gebleken. Te Velde denkt daarbij o.m. aan doopsbediening buiten de eigen kring en avondmaalsviering buiten elke kerk om. Brummelkamp ging ook wel eens. in een Hervormde Kerk voor.
Maar heeft juist deze houding geen goede gevolgen gehad? Heeft hij door deze houding niet voorkomen, dat de Afgescheidenen in het isolement raakten.
Heeft deze houding de kerken niet meer bewaard voor sektarisme?
Ik begrijp, dat Te Velde als vrijgemaakte-gereformeerd predikant er moeite mee heeft, maar moet het juist de vrijgemaakten niet tot nadenken stemmen, dat iemand als Brummelkamp, een van de vaders der Afscheiding zich wat betreft de verhouding tot andere kerken zich gedroeg op een wijze, die in de vrijgemaakte gereformeerde kerken onaanvaardbaar is.
Zo staat het ook met de kerkrechtelijke opvattingen van Brummelkamp.' De Dordtse kerkorde was voor hem niet het een en het al. Soms dacht-ik bij lezing van dit geschrift: Brummelkamp kon wel Ned. Gereformeerd zijn. Terecht wijst Te Velde ook op de eigen wijze waarop Brummelkamp preekte. Ik dacht bij lezing hiervan aan het bekende verhaal over Brummelkarnp, die altijd zo mild preekte en volgens' sommigen de luisteraars te weinig als doemwaarige zondaars aansprak. Hijwilde dit tekort eens aanvullen. Toen hij echter vanaf de kansel dat kleine groepje mensen vol zorgen en moeiten voor zich zag, dacht hij; ik moet ze vanmorgen toch maar weer troosten. Hij preekte maar weer als altijd, mild en troostend.
Ik kan dit boek bijzonder aanbevelen.
Het bevat een schat van gegevens, die ons nu nog van veel nut kunnen zijn.
De Theologische Universiteit van De, Gereformeerde Kerken (Vrijgemaakt) mag van haar nieuwe hoogleraar dr. Te ' Velde veel verwachten.
J. Meulink, Enschede