Van alles en nog wat over kerkmuziek
2007-12-07
Als je voor jezelf een eigen top-tien maakt met muzikale favorieten en een ander komt vervolgens met de nodige waarom-vragen bij je keuzes, dan is een nadere verantwoording nog niet zo eenvoudig. Staat Bach op één, omdat hij kwalitatief zoveel beter is dan Beethoven of Zappa dan de Beach Boys? Of moet je gewoon zeggen dat er in dit soort keuzes veel voorliefde en smaak verscholen zit?- Jaargang 51
- nummer 24
Ontspanning
Deze gedachte kreeg ik bij de drie interviews, die opgenomen zijn in het boekje Kogels in de kerk van de Rotterdamse kerkmusicus Dirk Zwart. In het laatste interview geeft Zwart zichzelf het woord en komt met zijn lijstjes van favoriete musici en composities. Je proeft te veel enthousiasme om te kunnen geloven dat zijn rangorde alleen bepaald wordt door objectief aantoonbare kwaliteiten van componisten en hun werken. Zijn eigen interviews met Antoine Oomen en Tom Löwenthal, de twee hofcomponisten van Huub Oosterhuis, onderstrepen dat nog eens. Ook daar stuit je op veel smaak en voorliefde, waarover je als mens maar beter niet kan gaan zitten twisten. Zwart zal het allemaal niet ontkennen. Wel geloof ik dat dit element van smaak en voorliefde voor wat ontspanning kan zorgen in de gesprekken over liedkeus en gemeentezang - vooral als geloofsgenoten andere kerkmuzikale voorkeuren hebben. De beide interviews geven trouwens een aardig beeld van de muzikale kant van de liederen van Oosterhuis. Dat de vrijgemaakte Dirk Zwart ook de tèksten van Oosterhuis kritiekloos omhelst verbaast me wel, zowel theologisch als qua bruikbaarheid voor diensten van vrijgemaakte (maar ook Nederlands Gereformeerde) snit.
Aanbevelingen
Boeiend voor de meer geïnteresseerden is een hoofdstukje, waarin Zwart ingaat op de verschillende typen van kerklied-melodieën. Van nog meer waarde vond ik zijn kritische kanttekeningen bij de begeleiding van de gemeentezang - de altijd weer te vroege inzet van het orgel vóór de gemeentezang uit, ritmische onnauwkeurigheden en de (weinige) samenhang tussen voorspel en begeleiding.
Heel goed lijkt me Zwarts suggestie aan kerkenraden om voor pianisten, organisten en combo’s (die de gemeentezang begeleiden) de lessen, workshops en bladmuziek vanuit de gemeentekas te betalen. Hoeveel NGK-gemeenten zullen er onder ons zijn die dat doen? Ik heb de indruk dat we in onze kerken maar heel karig investeren op dit punt, terwijl dat voor de uitstraling van onze kerkdiensten juist van veel betekenis zou kunnen zijn!
Bont
Dat zijn zo wat hoofdstukjes uit Kogels in de kerk - van niet onaardig tot heel goed om te lezen. Toch blijkt uit deze opsomming wel, dat het boekje thematisch gezien wel een bont geheel is geworden. Want er zit ook nog een ridicuul hoofdstukje in over twee evangelischen, Boschman en Hughes en hun boekjes over bijbelse zang. Zwart ontleende zelfs de titel van zijn boek aan dit hoofdstuk! De twee broeders weten volgens Zwart ‘precies hoe het zit’, maar vervolgens krijgt de lezer weer heel precies te horen wat Dirk Zwart daar allemaal fout aan vindt. Hij zal nog wel gelijk hebben ook, maar ik vind het eigenlijk zinloos om op dit soort schrijverij je kruit te verschieten. Dat geldt in mindere mate ook voor het hoofdstukje ‘Muzikale missers in de literatuur’, waar Zwart zelf hier en daar het vizier ook niet op scherp had, zo geeft hij ruiterlijk toe in een nawoord bij de tweede druk. Grappig vond ik wel weer om te ontdekken dat Paul van Westering, die de - onder ons heel bekendemelodie onder de geloofsbelijdenis zette, ook de melodieën van tal van kinderliedjes heeft geschreven, zoals die van Dikkertje Dap (en andere liedjes van Annie M.G. Schmidt). En dan heb ik nog niet alles gehad. Al met al is het natuurlijk best een aardig boekje voor (kerk)muziekliefhebbers.
Liturgische muziek
Al lezend heb ik ook zitten luisteren naar de recente cd Liturgische muziek voor koor en gemeente, met werk van Dirk Zwart. Van de Credo’s, Onze Vader’s, kerkliederen, psalmfragmenten en motetten, spraken de laatste twee categorieën me het meeste aan. De cd opent met Psalm 8, waarbij de majesteitelijke opening overgaat in een meerstemmige verwondering, hoorbaar in de regel ‘Wat is de mens dat u hem gedenkt’.
Mooi klinkt de verwondering over het geheimenis van Gods aanvaarding ook door in de serene toonzetting van Psalm 139. Van de kerkliederen op de cd kan ik niet enthousiast worden. Het begint er al mee dat de teksten van Hans Mudde me te langdradig zijn. Met zinnen als: ‘Maar zorgt dat als voordezen zijn wil ook thans geschiedt’ of ‘O laten wij bewaren de woorden van weleer’. Dieptepunt vind ik de zinderende klacht van Job over zijn geboortedag, die Mudde vijf coupletten lang laat voortkabbelen met veel woorden en weinig verrassingen. Absoluut niet inspirerend om daar muziek op te maken, lijkt me. En zo klinkt het ook.
Waarheen eigenlijk?
Opmerkelijk vond ik dat Dirk Zwart zichzelf positioneert als iemand die inzit tussen ‘Liedboek-dag’ en ‘Nederland zingt’. Hij zegt van het oecumenische lied (het liedboek en wat daarna kwam), dat hij daar soms de warmte en de emotie mist. Maar aan deze cd houd ik toch het gevoel over dat Zwart eigenlijk geen moment loskomt van het liedboekidioom van Willem Vogel en de zijnen. Kan het niet wat rauwer, onverwachter, hoekiger, blijer en vuriger? In de buurt van het Evangelie moet toch meer kunnen gebeuren dan dat we ons in tijden van kerkverlating zo goed en zo kwaad als dat gaat en vooral ingetogen voortbewegen richting - ja, waarheen eigenlijk? Zwart zegt dat hij muzikaal niet zo nodig vernieuwend hoeft te zijn en blij is met zijn eigen stijl en eigen stem. Ik zou het niet erg vinden als ik achter die laatste zin een komma zou mogen zetten. Want ik zit eigenlijk wèl wat uit te kijken naar echte nieuwe liederen, met meer passie en expressie, zowel qua tekst als muziek. Ik verlang naar meer, zal ik maar zeggen.
N.a.v. Dirk Zwart, Kogels door in de kerk, 155p., € 13,50, ISBN 90 435 13210 Dirk Zwart, Liturgische muziek voor koor en gemeente, cd, € 15,00, (Cantilena BM 3005)
Drs. Freddy Gerkema is predikant van de Nederlands Gereformeerde kerk van Amersfoort-Noord en lid van de redactie van Opbouw.