‘Zij hebben zich geen helden gevoeld'
2007-12-07
‘Ondanks het nog altijd voelbare gemis, ben ik trots op mijn vader en God dankbaar dat Hij hem de kracht heeft gegeven tot het einde vol te houden’. Het zijn de woorden van Sietse Geertsema, naar aanleiding van het feit dat in augustus van dit jaar aan zijn vader, ds. Marten Geertsema, postuum de Yad Vashem onderscheiding werd toegekend.- Jaargang 51
- nummer 24
Er waren er gelukkig meer uit de gereformeerde wereld die, in verzet tegen de nazi’s, opkwamen voor Joden en anderen, van wie het leven gevaar liep. Eilt en Corry Staal-Klooster uit het Groningse Stadskanaal waren zulke mensen. Ze waren op 16 mei 1940 getrouwd - zes dagen na het uitbreken van de oorlog. Al snel kwam Eilt in het verzet terecht, mee omdat hij als hoofd van de distributiedienst, de illegaliteit aan distributiebonnen kon helpen.
Ze deden het gewoon
Onzeker en gevaarlijk waren de jaren die volgden. Tal van onderduikers kregen tijdelijk onderdak in het huis van Eilt en Corry, onder wie Abraham Levie, de voorzanger van de Nederlands Israëlische gemeente in Stadskanaal.
Vanwege zijn uiterst geringe loyaliteit richting de Duitsers kwam Eilt in de loop van 1943 in moeilijkheden op zijn werk. Ontslag volgde, maar gelukkig kon hij in Groningen aan het werk als onderwijzer. Onveranderd bleef zijn betrokkenheid bij het verzet, tot de Sicherheitsdienst er in februari 1945 lucht van kreeg. Ternauwernood ontsnapten Eilt en Corry aan de inval in hun huis en tot de bevrijding van Stadskanaal door de geallieerden (13 april 1945) moesten ze onderduiken.
Eilt en Corry Staal hebben zelf weinig over de oorlogstijd verteld en lieten zich ook nooit op hun verzetswerk voorstaan. Het kwam op hun weg en ze deden het, bang of niet. En ze waren daarin niet de enigen. De kinderen Staal zien de aan hun ouders uitgereikte onderscheiding dan ook als een eerbetoon aan het verzet in Stadskanaal.
Ideologisch verzet
Sietse Geertsema signaleerde bij de onderscheiding van zijn vader dat het ideologisch verzet relatief weinig aandacht heeft gekregen, ondanks de grote impact ervan. Zo was ds. Marten Geertsema een uitgesproken tegenstander van de nazi’s en hij was niet de enige predikant, die zich krachtig verzette.
Sietse Geertsema: ‘Ze pleegden in het openbaar op de preekstoel en in kerkbladen verzet tegen de bezetter.
Ze baden voor de koningin, maar zeiden ook in hun preken en artikelen vaak duidelijk waar het op aan kwam.
Zij stonden voor hun roeping en waren zich ervan bewust dat ze daarmee hun leven riskeerden.’ In oktober 1944 werd ds. Geertsema gearresteerd en via Assen naar concentratiekamp Neuengamme getransporteerd.
Daar is hij omgekomen. Verschillende gevangenen uit Assen getuigden na de bevrijding dat Geertsema ook in de gevangenis zijn roeping trouw bleef. Mans Vos uit Borger: ‘Ik hoorde op een zondagavond via het open celluikje een medegevangene, dominee Geertsema uit Dwingeloo met luide stem het laatste gedeelte van Romeinen 8 lezen en daarna Psalm 23: 'Zelfs al ga ik door een dal van diepe duisternis, ik vrees geen kwaad, want Gij zijt bij mij; uw stok en uw staf, die vertroosten mij.' De predikant bad tenslotte het Onze Vader. Veel gevangenen die wisten dat ze voor de dood stonden, hoorden de woorden diep bewogen aan.’
Joke Dijkstra, vijf jaar
‘Er is veel variatie in de verhalen, maar de grondelementen zijn gelijk: nood en gevaar, de motivatie om te helpen, het samen onder één dak en in één gezin leven en overleven, in een bedreigde situatie, die geheimhouding en voortdurende waakzaamheid vergde’. Zo begon Jan Veenhof op 7 november zijn dankwoord na de postume onderscheiding van zijn ouders, Kees en Marrie Veenhof-Bakker. Al in 1941 kwam de vraag richting de familie Veenhof of ze de zorg voor twee joodse kinderen op zich konden nemen. Het Joodse gezin Liebstaedter was nog veel eerder, al in 1933 bij de opkomst van Hitler, vanuit Duitsland naar Nederland gevlucht.
Maar een jaar na de bezetting van ons land, voelden ze zich zo onveilig, dat ouders en kinderen onderdoken. De twee zusjes Marla en Hedi kwamen, via bemiddeling van de Nunspeetse D.W.L. Milo, bij het jonge gezin Veenhof in Utrecht, waarbij Marla spoedig verhuisde naar een ander onderduikadres. Hedi bleef de oorlogstijd in het predikantsgezin en als er mensen over de vloer kwamen was het altijd: ‘Ik ben Joke Dijkstra, vijf jaar, en kom uit Bolsward’. Het hele gezin Liebstaedter overleefde uiteindelijk de oorlog.
Red hen...
Terugkijkend op het verzetswerk van zijn ouders, zei Jan Veenhof: ‘Goed is het te zeggen, dat zij zich geen helden hebben gevoeld. Zij hebben zich ook nooit laten voorstaan op wat ze gedaan hebben. Het ging hun om het appèl van mensen in nood, onverschillig wie. In die oorlogsjaren vonden ook allerlei anderen, verzetsmensen en onderduikers, in ons huis een tijdelijk onderkomen, soms weken achtereen, soms voor één nacht. Waar een mens vervolgd wordt, moet geholpen worden - dàt was hun overtuiging. Zij hebben over die overtuiging niet met grote woorden - nauwelijks ook met religieuze woorden - gesproken; ze hebben iets gedaan. Wel is die overtuiging zeker ook gevoed en bepaald door de teneur van wat in de Bijbel te lezen staat. Ik denk daarbij aan het wijsheidsboek Spreuken, waar gezegd wordt: ‘Red hen, die ten dode opgeschreven zijn, bevrijd hen, die naar de plaats der terechtstelling wankelen. Al zegt u: och, we wisten het niet, zou Hij - God - die de harten peilt het niet merken?’ (Spreuken 24:11-12).
Drs. Freddy Gerkema is predikant van de Nederlands Gereformeerde kerk van Amersfoort-Noord en lid van de redactie van Opbouw.
Yad Vashem Yad Vashem is sinds 1953 het officiële monument van Israël ter herdenking van de zes miljoen joodse slachtoffers van de holocaust. Het monument in Jeruzalem bestaat uit onder meer een herdenkingsruimte, een historisch museum en de ‘Hal van de namen' (met de namen van de omgekomen Joden). Verder is er een park gewijd aan de ‘Rechtvaardigen onder de volkeren', niet-joden die tussen 1940 en 1945 Joden hebben gered van de dood. De daaraan verbonden Yad Vashem onderscheiding is dit jaar postuum uitgereikt aan o.a. Eilt en Corry Staal, Kees en Marrie Veenhof en Marten Geertsema. |