Het Nieuwe Tijdvlak
1987-10-16
Nooit eerder heeft een cultuur geprobeerd het kennen niet beide hersenhelften te stimuleren in de hele bevolking... De transcendente toestand waarin verstand en gevoel samengaan, waarin de hogere verstandelijke inzichten overeenstemmen met de intuïtieve ingevingen van het oude limbische brein, was slechts aan weinigen voorbehouden...- Jaargang 31
- nummer 39
Maar er bestaan niet langer redenen om het kennen met beide hersenhelften te beperken tot een elite... De hersenen van ieder van ons zijn in staat tot een herordening van informatie tot in het oneindige.
Marilyn Ferguson, De Aquariussamenzwering, p.203.
Doorbrekend inzicht
Mijn boek De Tao van fysica is voortgekomen uit een indrukwekkende ervaring die ik had in de zomer van 1969 op het strand van Santa Cruz. De beschrijving van die ervaring op de eerste pagina van dat boek, is nog steeds de beste die ik kan geven: "Ik zat aan zee op een middag in de nazomer, zag hoe de golven op het strand kwamen aanrollen en voelde het ritme van mijn ademhaling, toen ik me er plotseling van bewust werd dat de hele omgeving een gigantische kosmische dans uitvoerde.
Ik ben fysicus, dus ik kende de gedachte dat het zand, de rotsen, het water en de lucht om me heen uit trillende moleculen en atomen bestaan, die weer opgebouwd zijn uit deeltjes die voortdurend in wisselwerking met elkaar zijn door weer andere deeltjes te scheppen en te vernietigen. Ikwist ook dat de aardatmosfeer voortdurend gebombardeerd wordt door wat men kosmische straling noemt, deeltjes met een hoge energie die zeer veel botsingen ondergaan als ze de luchtlagen binnendringen.
Dat was me allemaal vertrouwd door mijn onderzoekswerk in de hoge energie-fysica. Maar tot dan toe kende ik dit alleen inde vorm van grafieken, diagrammen en wiskundige theorieën.
Daar op het strand werden mijn vroegere ervaringen tot leven gewekt: Ik 'zag' een waterval van energie uit de ruimte komen, waarin in ritmische pulsen deeltjes geschapen en weer vernietigd werden; ik 'zag' hoe de atomen van de natuur om me heen en' die van mijn lichaam deelnamen aan deze kosmische dans van energie; ik voelde het ritme en 'hoorde' de klank ervan, en op dat ogenblik wist ik dat dit de Dans van Shiva was, de Heer van de Dansers zoals de Hindoes hem vereren."
Hoe zullen we Fritjof Capra's 'indrukwekkende ervaring' benoemen? Moet het een religieuze ervaring' heten? Of een mystieke ervaring? Een 'piekervaring' wellicht, zoals psychiaters als Maslow die noemen?
Het valt niet zo mee het juiste woord te vinden, maar één ding is zeker, als we Capra mogen geloven: die ervaring veranderde zijn hele zicht op de dingen.
Zijn 'paradigma' werd diepgaand gewijzigd.
Even duidelijk is het dat Capra die ervaring duidt binnen een kader van Oosterse mystiek, met name de visis van het Hindoeïsme. Hij heeft het over Shiva, de Hindoe-godheid van schepping en vernietiging van de kosmos.
Links-Rechts
Hoe verleidelijk het ook is om hier het Oosterse denken aan de orde te stellen (wat zeker nuttig is), toch wil ik eerst een andere kant op. En de vraag aan de orde stellen: hoe denken we? Nu is dat oude 'kennistheoretische probleem' nog lang niet opgelost, naar ik meen.
Een filosoof zal ook veel beter dan ik in staat zijn de stand van denken op dit punt weer te geven. Er is echter één benaderingswijze die ik binnen het Holisme/ de New Age-beweging meen op te merken die ik in dit artikel graag nader onder de loupe neem.
De laatste jaren spreekt een aantal mensen met graagte over de zgn. 'linker- en rechter-hersenhelft'. Onderzoek van de hersenen heeft de laatste 15 jaar veel kennis opgeleverd aangaande de zetels van de diverse breinfuncties.
De linker-hersenhelft, zo hoorje nogal eens zeggen, 'werkt linear'. Het is dat deel van de hersenen dat een mens helpt ingewikkelde zaken te ontleden, het is zetel van de analystische vermogens.
De rechter-hersenhelft daarentegen is het deel dat ons leert patronen te onderscheiden, en dat ons in staat stelt verbanden te zien. Het linker-hersengedeelte werkt met feiten, met gegevens, terwijl de rechter-hersenhelft werkt met gevoelens, intuïties, etc. Links scheidt vaneen, rechts brengt bijeen. Gelukkig, en nu citeer ik Marilyn Ferguson opzegt nu misschien menig lezer, dat we allebei die hersenhelften hebben. Maar nieuw, "Onderzoeken bevestigen wat oplettende ouders en docenten altijd al hebben geweten: wij leren allemaal op verschillende manieren. Van onze verschillende hersenen zijn sommige linksdominant, andere rechts-dominant, sommige geen van beide. Sommigen van ons leren beter door te horen, anderen door te zien ofte voelen. Sommigen kunnen gemakkelijk visualiseren, anderen helemaal niet. Sommigen kunnen zich telefoonnummers, nummerplaten en data herinneren; anderen onthouden kleuren en gevoelens ... " (a.w., p.206) En nu even de "toepassing". De linkerhersenhelft wordt door menigeen 'mannelijk' genoemd en de andere, de rechter-hersenhelft, 'vrouwelijk'. Het analytische vermogen hoort dan tot :de kernmerken van 'mannelijk denken' èn tot de kenmerken van een 'door mannen gedomineerde cultuur'. Dat zie je bv. in ons onderwijs, waar je (zeker tot voor kort) 'feiten' moest bekennen.
De vrouwelijke tegenhanger herbergt dan intuïtieve vermogens, het vermogen om patronen te zien, de eenheid aller dingen in het vizier te hebben in' plaats (dus) van de werkelijkheid in kleine 'compartimenten' uiteen te halen.
In dat gefixeerd zijn op 'het mannelijke denken' - sommige feministische denkers hebben het over het 'patriarchale denken' - blijkt, zeggen aanhangers van het holisme, een groot tekort. Het is een benaderingswijze die op vele plaatsen haar beperktheid (sommigen zouden zeggen: haar bankroet) heeft getoond.
De problemen van de wereld zijn (zie het citaat van Capra in het vorige artikel) sterk verbonden met deze "masculiene wijze van denken", verbonden met het oude paradigma.
In de gezondheidszorg, in het nadenken over macht, over oorlog (de mannelijke 'war games"- in het doordenken van onderwijsprogramma 's en op vele andere terreinen moet er serieus worden nagedacht of niet een andere benadering moet komen, die niet zo het accent legt op analyse en feiten. En dat lijkt ook een beschrijving van Capra's ervaring.
Een moment van 'openbaring' van intuïtie die samengaat met (rationele) wetenschap.
Nu breekt het nieuwe leven aan
In haar al eerder genoemde boek schrijft Marilyn Ferguson het volgende; het staat in een stukje dat de titel draagt: een nieuwe Geest, een nieuwe wereld.
Hoe optimistisch is haar geloof in een nieuwe wereld, die intuïtief heeft leren denken.
"We leren de problemen anders te benaderen, wetende dat het merendeel van de wereldcrises een gevolg was van het oude paradigma - de vormen, structuren en opvattingen van een verouderd werkelijkheidsbeeld. Nu kunnen we naar antwoorden zoeken buiten de oude kaders, nieuwe vragen stellen, de dingen met elkaar in verband brengen en fantaseren. De wetenschap heeft ons inzicht geschonken in gehelen en systemen, in spanning en transformatie. We leren indicaties te begrijpen en de voortekenen van een ander, meer belovend paradigma te herkennen. We creëren alternatieve toekomstscenario's. We wisselen met elkaar van gedachten over de gebreken van de oude systemen en vormen op ieder gebied nieuwe kaders voor het oplossen van de problemen.
Bewust als we zijn van onze ecologische crisis,- trekt onze samenwerking zich niets aan van oceanen en landsgrenzen.
Wakker en alert schenken we aandacht aan elkaars ideeën.
En dat is misschien wel de belangrijkste paradigmaverandering van allemaal.
Mensen leren elkaar te vertrouwen - en elkaar hun veranderingen van denken duidelijk te maken. Onze hoop op een nieuwe wereld blijkt al uit de vraag of een nieuwe wereld tot de mogelijkheden behoort. Onze vraag, onze bezorgdheid, impliceert dat het ons iets doet. Als het ons iets doet. mogen we wel aannemen dat dat bij anderen ook het geval is.
In het verleden was de grootste hinderpaal voor het oplossen van grote problemen, dat men dacht dat zij niet opgelost konden worden - een overtuiging die z'n oorsprong vond in een wederzijds wantrouwen." (p. 287).