Boekbespreking
1988-11-25
Dr G. Pluchinger 'Prof dr. K. Schilder in historish perspectief (30 blz., prijs 110,-; uitgave Vijlbrief, Haarlem) - Jaargang 32
- nummer 44
Dit fraai uitgevoerd boekje bevat de tekst van een rede, uitgesproken in oktober 1987 voor de Gereformeerde Studenten Vereniging Groningen.
De spreker/schrijver is zeker de aangewezen man voor dit onderwerp. Hij heeft de vrijmaking intensief meebeleefd en is gespecialiseerd door zijn onderzoek en publikaties van en over het kerkelijk en cultureel gebeuren ná 1800.
Hij acht de figuur-Schilder van grote betekenis. 'Schilder blijft een unieke persoonlijkheid, een diep denker, een begaafd journalist, een oprecht confessar en kerkman, die werd getroffen door een hard vonnis, dat des te opvallender is, wanneer men bedenkt dat ook dat vonnis is geveld door rechters die als rechtschapen en gematigde mensen bekend staan'. (30). Hij doelt hier op wat rondom de synodale besluiten van 1942/4 in de Gereformeerde kerken gebeurde en leidde tot de vrijmaking.
Het initiatief 'om zich op Schilder te bezinnen, is mede daarom zo van waarde, omdat het rondom Schilders nagedachtenis stil is geworden.' (9)
In zijn voordracht geeft dr. Puchinger eerst aan dat de gang van de geschiedenis beïnvloedt wordt door beginselen (strijd dus), om daarna te laten zien hoe die in de vorige eeuw in de prot. christelijke 'richting' gestalte kregen vanuit Reveil, Afscheiding en Doleantie, bewegingen die streden om Woord en kerk.
Jarenlang heeft de persoon van dr A. Kuyper die strijd beheerst en is daarmee voor het gereformeerde volk bijna iemand geworden, die boven alle kritiek verheven was. De door hem ontdekte 'gereformeerde beginselen' voor kerk, staat en maatschappij (en wat heeft hij die breed uitgewerkt), waren meestal voor zijn achterban het laatste woord, Dat leidde echter ook tot verstarring.
Een nieuw geslacht, dat van de 20e eeuw, nam die zekerheden echter niet zo zonder meer over. In de kerk waren problemen, opgeworpen door o.a. ds Netelenbos (1920) en dr Geelkerken (1926). In onderscheiding van velen ging KS op die problemen in en hoe. Hij ging verder, kwam ook met z'n eigen bezwaren tegen leerstukken, die gangbaar waren en ervoer toen dat hijzélf óók tegenover een meerderheid kwam te staan, die daaraan koste wat kost wilde vasthouden. Dat leidde tot conflicten en uiteindelijk tot kerkelijke moeilijkheden in 1942/4, tot schorsing, afzetting en vrijmaking van dr K. Schilder en velen in de Gereformeerde kerkgemeenschap.
Die historische ontwikkeling, vanuit de vorige eeuw, de daarmee verkregen bevrijding van dode orthodoxie, liberalis me en vrijzinnigheid en de daarop gevolgde periode van (over )heersen van de gereformeerde beginselen, is het historisch perspectief, waarin de auteur dr. K. Schilder plaatste.
Hij komt dan tot de conclusie dat de gang van de geschiedenis telkens weer doet zien:
1. Er komt, meestal via een persoon, met rondom zich een beweging een nieuwe spiritualiteit op, die krachtdadig om zich heen grijpt, en korte metten maakt met allerhande conservatisme en gevestigde opvattingen.
2. De zittende hoge kerkelijke hiërarchie gevoelt zich in haar gezag en opvattingen bedreigd en overspeeld.
3. Er ontstaat zowel een dogmatisch als een kerkrechtelijk conflict, waarbij de leider van de nieuwe spiritualiteit door de zittende hiërarchie veroordeeld wordt, met als gevolg dat er in de wederzijdse teleurstelling en woede een scheur ontstaat die onherstelbaar is.
4. Men beklaagt zich over elkaars gedrag van beide zijden.
Conflict en vervreemding zijn omgekeerd evenredig. Het duurt jaren en jaren eer men niet slechts over de conflictsituatie, maar ook over het oorspronkelijk spiritualiteitsverschil met elkaar zinvol kan spreken.' (28)
Zo'n analyse en conclusie helpt je de gebeurtenissen te verstaan. Je ziet er doorheen, ziet verbanden. Maar de waarheidsvraag blijft onbeantwoord als je gids niet méér zegt.
In 1952 heeft dr Puchinger in het door hem geredigeerde blad 'Polemios' eens een uitspraak van dr Schilder geciteerd, nl. 'Ik geloof aan God in de geschiedenis', een woord in de discussie met hervormde broeders over de betekenis van de Afschieding: De HERE is bezig en we moeten Zijn doen opmerken. Dát accent nu is in de besproken redevoering helemaal op de achtergrond gebleven.
De gids had dat óók,juist, moeten aanwijzen.
Er is dan ook maar weinig relatie van dit refeta at met de artikelen, die drs A. Keizer in januari/februari 1986 in ons blad plaatste over "De betekenis van de reformatorische beweging van de jaren '30 voor het Gereformeerde leven."
M. de Jonge