Het zwijgen van de pianoman
2008-03-14
Vier jaar oud spreekt Thomas Boender zijn eerste woordjes: 'Honger. Koek'.- Jaargang 52
- nummer 6
'Hij praat' constateren zijn verbaasde ouders in wie het nooit is opgekomen hem het praten te leren. Het zijn wat bonkige, zwijgzame mensen. Zeker Jelle, zijn vader, die liever zijn vuisten gebruikt om iets duidelijk te maken.
Als ze al iets zeggen is het eerder in losse woorden dan in zinnen. Het gezin woont eenzaam in een huisje op een terp in het noorden van het land, 'aan alle kanten blootgesteld aan de wind'.
Op de basisschool trekt zijn onderwijzeres Jenny zich het lot van Thomas aan. Bij haar thuis geeft ze hem extra lessen om zijn taalachterstand op te heffen. Erg veel helpt het niet; hij blijft iemand van weinig woorden.
Wat hij wel van haar leert is piano spelen, dat wil zeggen, de muziekstukken die zij beheerst, heeft hij binnen de kortste keren in zijn vingers.
Standbeeldact
In sneltreinvaart ga je door Thomas' jeugd heen. Na het VMBO vindt Thomas werk in het magazijn van de fietsbandenfabriek, waar ze hem 'de stille' noemen. Maar langzaamaan verandert er iets in hem: hij voelt zich los komen van zijn omgeving. En als hij achttien is, pakt hij zijn spaargeld en zijn paspoort en vertrekt met de trein richting Amsterdam, waar de drukte en het gepraat hem overvallen.
Het 'zilveren meisje' dat op de Dam haar standbeeldact opvoert ervaart hij dan ook als een rustpunt.
Met dit meisje uit Londen, Chris, gaat hij mee en samen liften ze de volgende dag naar Parijs. De conversatie verloopt moeizaam, want Thomas moet zich redden met de paar woorden Engels die hij zich nog van de basisschool herinnert, maar dat is wel de manier van converseren die hij van huis uit gewend is. Een hechte band ontstaat er niet tussen hen, maar zìj weet de weg en híj heeft geld.
Achtergelaten
Als ze een paar dagen later naar Engeland gaan is het geld bijna op en in Dover dumpt Chris Thomas. 'Hij was al een heel leven eenzaam, maar nu is hij bewust achtergelaten'. Een chauffeur zet hem af in Sheerness, waar hij op het strand door een politieagent meegenomen wordt. Thomas besluit geen woord meer te zeggen.
Omdat ze op het politiebureau niet weten wat ze met deze zwijgende jongen zonder paspoort aanmoeten, brengen ze hem onder in de plaatselijke inrichting voor geesteszieken. De psychologen en psychiaters halen alles uit de kast wat ze aan mogelijkheden hebben; zonder enig resultaat: Thomas zwijgt. Maar als hij een piano ontdekt stort hij zich erop. Het is de enige manier waarop hij zich kan uiten.' De pianoman' wordt hij genoemd. Met die naam gaat zijn foto via de media de wereld over. Tot in het noorden van Nederland toe, waar in het winderige dorp het hoofd van de basisschool hem herkent. Als Jenny voor de identificatie hem in de inrichting tegemoet loopt, raakt zijn tong los. 'Jenny'. Ze neemt hem mee naar het dorp, waar hij 'op zijn gemak' naar zijn moeder op de terp 'kuiert'. Zijn vader blijkt verdronken.
Nu kunnen we praten, zegt hij.
Praten, zonder dat er klappen vallen.
Op de plek waar zijn vader verdronken is komt hij later tot de conclusie dat zijn vader van al het zwijgen zo zwaar geworden was dat hij was gezonken. Voor Thomas zit het zwijgen erop. Tegen zijn moeder zegt hij: 'Je wordt lichter als je praat, weet je dat?' En hij begint over zijn reis te vertellen.
De 'echte' pianoman
Voor dit boek heeft Bernlef zich duidelijk laten inspireren door de zogenaamde pianoman die in 2005 in Engeland opdook en wekenlang de media veel werk bezorgde. De echte pianoman werd net als Thomas drijfnat op het strand aangetroffen. Ook hij zweeg in alle talen in de inrichting waarin hij werd opgenomen. Ook over zijn land van herkomst kon alleen maar gegist worden.
Pianospelen, dat kon hij.
Met De pianoman probeert Bernlef een verklaring voor het raadsel van de pianoman te vinden. Alleen, waar de echte pianoman vragen opriep, worden hier antwoorden gegeven.
Van de échte pianoman wist je alleen dingen van de búitenkant, Thomas ken je van binnenuit; je weet waar zijn zwijgen vandaan komt, wat zijn drijfveren zijn.
Zwijgen
Zwijgen is het grote thema. In allerlei vormen en situaties kom je het tegen.
De rol die het speelt in het leven van Thomas is duidelijk. Hij zoekt de rust, de stilte. En 'alleen door te zwijgen kon ik mijn naam bewaren' verklaart hij later zijn houding tegenover de psychiater. Als Jenny er haar verbazing over uitspreekt dat de mensen in het dorp zo weinig spraakzaam zijn, zegt haar vriend dat het de manier is waarop ze protesteren tegen de veranderingen om hen heen.
Pas als Thomas tot het inzicht komt dat de dood van zijn vader te maken heeft met diens zwijgen, 'zit voor hem het zwijgen er op'.
Met Thomas zet Bernlef in De pianoman in een mooi verhaal een boeiende figuur neer. Als altijd bij deze schrijver trefzeker geformuleerd. Met prachtige beelden en rake details.
Neem de rauwe confrontatie met het drukke Amsterdam als Thomas er vers vanuit zijn dorp aankomt of zijn eerste ervaring met de metro.
Terecht een geschenk.
Bernlef, De pianoman. Uitg. CPNB, Amsterdam, 2008. 89 pag. Gratis bij aankoop van een boek van € 11,50.