Atoombewapening
1985-06-28
Er is een soort windstilte gevallen in de discussies over de atoombewapening.- Jaargang 29
- nummer 26
Een voorlopig besluit over de plaatsing van Kruisraketten in ons land is genomen. De definitieve beslissing komt in het najaar, als er op 1 november moet worden vastgesteld of de Russen méér SS-20-raketten hebben geplaatst sinds juni ‘84. Is deze windstilte in de meningsvorming een stilte vóór de storm?
Informatie
Als dat zo is, dan doen. wij er goed aan om deze rustige tijd die bovendien vakantietijd is te gebruiken om ons eens wat grondiger met dit grote probleem bezig te houden. U zult zich afvragen: valt er nog wel wat nieuws over te zeggen? Ik meen van wel en ben getroffen door het feit dat er over dit vraagstuk van de atoombewapening in de Engelstalige evangelische wereld een aantal nieuwe boeken verschenen die ik u van harte kan aanbevelen. Het doel van dit artikel is dan ook allereerst informatief, met als nevendoel u uit een zekere apathie te doen ontwaken als het om een zó belangrijk en knellend probleem gaat.
Boeken
Laat mij u eerst de boeken noemen die ik op een tournee door Australië tegenkwam: “Peace in our time" van David Atkinson, “Pacifism and war" van Oliver Barclay (e.a.). "Issues facing christians today" van John Stott. “Peace and justice" van Jerram Barrs. "Nucleair holocaust and Christian Hope" van R. Sider. Ik weet wel dat u niet allen in staat zult zijn deze boeken te lezen - alleen alom de taal - en daarom zal ik de voornaamste gedachten hieruit weergeven.
Deze boeken zijn namelijk niet geschreven voor een academisch gehoor maar voor de gewone man, en de schrijvers zijn geen van allen professor of specialist in hun gebied, maar leidinggevende jeugdwerkers en predikanten in de bredere evangelische wereld.
Twee stromingen
Wij treffen in deze bredere evangelische wereld twee stromingen aan in de meningsvorming ten aanzien van de atoombewapening:
1. de mennonitische traditie van pacifisme;
2. de calvinistische of reformatorische traditie die werkt met de theorie van de rechtvaardige oorlog.
In het boek van Olivier Barclay komen velen uit de eerstgenoemde traditie, aan het woord en internationaal is het vooral Ronald Sider die zich tot hun spreekbuis gemaakt heeft, Buiten Nederland is Menno Simons bekender en invloedrijker dan daarbinnen. Dat komt omdat de emigrantenlanden van ouds toevluchtsoord waren voor de vaak vervolgde mennonieten of anababtisten, Zij hebben een visie op het Koninkrijk van God als een werkelijkheid die volledig dwars staat op de onze. Het Koninkrijk van
God, dat Jezus gebracht heeft is radicáál anders. Onze sociale en politieke wereld zal totaal verdwijnen als het rijk van Christus doorbreekt. Daarom mogen christenen geen, medeverantwoordelijkheid dragen met deoverheid die deze wereld bestuurt met de vleselijke wapens van kanon en raket. Die wereldmijding is ook breder kenmerkend voor deze groep christenen. Vanuit die achtergrond ligt een radicale afwijzing van de atoombewapening helemaal voor de hand. Uit de Schrift .wordt hier altijd de bergrede naar voren geschoven en wordt het N.T. van het O.T. losgemaakt (liefde t.o. gerechtigheid) .
De rechtvaardige oorlog
]n de reformatorische traditie heeft men altijd verder gewerkt aan de leer van Augustinus t.a.v. de rechtvaardige oorlog. De Reformatoren zeiden: het Koninkrijk van God bestaat uiteen vernieuwing en Verheerlijking van déze aarde. Er is een continuïteit en christenen mogen meewerken in hun cultuuropdracht aan, de ontplooiing van deze wereld als een zinvolle en ontsluitende arbeid, die waar het gebeurt tot eer van God ook in de toekomende eeuw vrucht zal dragen.
Op die basis waren zij bereid tot het dragen van medeverantwoordelijkheid ook in een gebroken en geschonden Wereld. In Romeinen 13 en het OT vonden zij de basis voor hun visie op zelfs de mogelijkheid van het voeren van een oorlog: Augustinus zei: alleen als het is voor een rechtvaardig doel, als ze wordt gevoerd door het wettige gezag, als de manier waarop eerlijk is en fair. Bij de formulering van regels om vooral dit laatste uit te werken valt het op dat Augustinus met grote klem benadrukt dat daarom het gebruik van onnodig geweld verworpen moet worden, beloften ook aan een vijand moeten worden nagekomen (!), wraakoefeningen, massamoord en wreedheden moeten worden afgewezen. Calvijn dacht daar niet anders over.
Totaal omdenken?
Het ligt voor de hand, dat deze leer van de rechtvaardige oorlog in al deze boeken midden in het centrum van de discussie staat. Want hoe volkomen naïef lijken al die regels te zijn na de wreedheden van de twee laatste wereldoorlogen! Hoe onmogelijk is het in een moderne oorlog om gewelduitoefening totaal te beperken! Vooral geldt hier de hoofdvraag: is er nu niet met het ontstaan van de nucleaire bewapening een totaal en ook principieel nieuwe tijd aangebroken die een 'verandering van deze reforrnatorische traditie afdwingt?
Feiten
Vóór we die vraag beantwoorden doen we er goed aan om bepaalde feiten nog even opnieuw de revue te laten passeren: Op Hiroshirna viel een bom van 13 kg t.n.t. en doodde 70:000 mensen. Eén polarisraket heeft een bom van 660 kg t.n.t. (50 maal Hiroshima). Op één duikboot van de V.S. staan 16 van deze raketten op scherp. De V.S. heeft meer dan 100 duikboten, de U.S.S.R. ligt niet veel achter. Op het gebied van de intercontinentale raketten is de destructieve kracht nog Veel groter. In ieder geval hebben zowel de U.S.A. als de U.S.S.R. ieder voor zich meer dan 1000 raketten die koppen hebben met 'n meervoudige kernlading - ieder voor zich met een vernietigende kracht, die vele honderden malen die van Hiroshima overtreft. Dan zijn er nog de kleinere raketten. waar nu zoveel over te doen is, omdat zij een atoomlading op korte afstand kunnen overbrengen (zoals de SS-20 en de Kruisraket) en ik heb het dan nog niet gehad over de bommenwerpers enz.
Nucleair pacifisme?
Wie deze feiten op zich in laat werken wordt door vragen besprongen. Als dit arsenaal ontbrandt is het niet mogelijk dat leven op aarde voortgaat. Maar was het de Here er nu niet juist om begonnen - bij de instelling van het zwaard van de overheid in Genesis 9 -om leven op aarde te preserveren - te doen voortbestaan - zodàt God de tijd krijgt om ze te verlossen...? Dat is de kernvraag van David Atkinson.
Hij neemt zijn uitgangspunt in het Noachitisch verbond. Dat is een verbond dat zorgt voor noodvoorzieningen zodat leven op aarde ondanks de zonde mogelijk blijk Daarvoor is de ijzeren vuist van de overheid ingesteld.
Maar als er niets meer overblijft om te preserveren (hij gebruikt die Engelse term: to preserve) dan is daarmee die activiteit van iedere overheid. die tot ondergang van de aarde leidt, veroordeelt. Van hieruit komt hij - zonder mennoniet te zijn - tot een standpunt van nucleair passivisme. Lijnrecht hiertegenover zegt Jerram Barrs dat een christen niet behoort te zien op dat wat de uiteindelijke eventuele gevolgen zijn van een in zich rechtvaardig optreden. Als de overheid de gerechtigheid van God moet doen gelden - tot straf voor de boosdoener - en het blijkt dat er maar één methode is om de grote internationale boosdoener onder controle te. houden, n.l. door een atoomvuist - dan moeten wij dit risico in het geloof nemen en de uitslag aan God overlaten.
Kernprobleem
Wij raken hier het probleem wat de discussie over dit onderwerp zo moeilijk maakt, nl. de verstrengeling van politieke en morele argumenten. Atkinson en Stott zeggen in hun boeken terecht dat/ deze massavernietigingwapenen op morele gronden radicaal afgewezen moeten worden. Ze mogen niet bestaan en zijn per definitie een overtreding van het gebod van God en de regels van een rechtvaardige oorlog in Augustijnse traditie. Atkinson gaat op deze lijn verder en zegt: maar als je ze niet mag hebben, mag je er ook niet mee dreigen want dat is even immoreel. Hier komt Stott tot een ander standpunt. Hij erkent de morele afwijzing maar komt dan met/de politieke realiteit. Intussen zijn ze er 'en wie ze eenzijdig wil afschaffen, vergroot het gevaar van een instabiele en dus meer explosieve relatie tussen de grootmachten. Er moet dus zo snel mogelijk worden afgebouwd en intussen móét je er wel mee dreigen.
Hier Iigt voor mij het kernprobleem: hoe voorkom ik dat ik in dit vraagstuk schizofreen wordt?
Thielicke
Deze bekende Duitse theoloog heeft een overweging aangedragen die mij een klein beetje in deze" tweespalt geholpen heeft. (Etihik des politischen, p. 586 e.v.).. Hij zegt: inderdaad is het gebruik van zulke wapenen ongeoorloofd - en dus ook het maken ervan - en dus ook het dreigen ermee. Alleen wij hebben ze. En is het hebben ervan immoreel? Zelfs als wij ze ontmantelen houden wij toch de knowhow (de kennis die ons in staat stelt ze te maken). "Het hebben ervan is niet immoreel stelt Thielicke, zolang wij - duidelijk zeggen dat wij ze niet gebruiken, Ja, maar, zeggen dan de politici- dan verzwakken wij onze positie zodanig ten opzichte van het communisme dat wij oproepen wat wij willen bestrijden, nl. werelddictatuur onder een nucleaire vuist. Op dit punt komt Thielicke met zijn psychologisch tegenargument: neen zegt hij dat is niet waar want de afschrikwekkende kracht van dit wapen ligt niet in wat ik zèg dat ik er al dan niet mee doe, maar in wat de vijand dènkt, dat ik er ongeacht al mijn verklaringen mee zal 'gaan doen. De vijand zal daarbij zijn eigen innerlijke overwegingen (en die zijn rücksichtlos) ook op mij projecteren. Stel je voor - zo zegt T. - dat twee gezworen vijanden op een kwaad moment met een geladen pistool tegenover elkaar komen te staan, gericht... zij weten: als de een de trekker overhaalt, doet de ander het ook en zijn zij berden dood.
Dat noopt hen tot een afspraak. "Als wij tot tien tellen dan werpen wij tegelijk bij de tiende tel het wapen uit het raam! " Wat gebeurt er bij de tiende tel. De een denkt van de ander: hij doet het toch niet - en beide houden het wapen in de hand. Zij projecteren in elkaar hun eigen gedachten.
Zo is het ook in het groot. Het hebben van atoomwapens (of de kennis ervan) is onvermijdelijk - maar wij kunnen rustig verklaren ze nooit en te nimmer te gebruiken - de afschrikwekkende kracht blijft er niet minder om en moreel staan wij er veel beter voor.
Suggesties
Definitief is deze oplossing niet: het voorbeeld van Thielicke laat al zien waar het aan schort - er is een basiswantrouwen t.o. elkaar tussen de twee grootmachten. Of dat te veranderen is zonder dat de Russische wereldoverheersingsdoctrine verandert is de vraag - Toch is veel wantrouwen misplaatst.
Tegelijk moeten wij niet verflauwen in de strijddom dit waanzinnige potentieel aan beide zijden terug te dringen - en het feit dat er zo'n grote overkill is maakt het mogelijk om hierbij risicoloos een eerste stap te doen.
Tenslotte: zolang dit niet tot een reële verzwakking leidt in het bondgenootschap lijkt mij zo'n eerste stap mogelijk door te blijven vechten tegen de plaatsing van de Kruisraketten. Ik zie nu: een artikel is toch veel te kort om dit alles wat breder uit te werken. Wie weet geeft de redactie mij nog eens een kans om op deze vragen breder in te gaan.