De ramen van Jeruzalem
1985-10-04
Reeds een aantal jaren had Chagall, naast het schilderen, de kunst van het beeldhouwen beoefend, het werken met keramiek en collages, en...het ontwerpen van gebrandschilderde ramen! Eigenlijk was dit wei zijn hoogste streven: het zonlicht te beheersen, te filteren, te bundelen, te kleuren en door te geven. Deze werkmethode gebruikt nauwelijks aards materiaal - maar werpt zich op het hemellicht zelf. Toen hij dan ook in 1959 de opdracht kreeg voor een reeks gebrandschilderde ramen in de synagoge van het nieuwe Hadassah Ziekenhuis, zag hij dit als zijn levenswerk. Hij liet er andere opdrachten voor staan.- Jaargang 29
- nummer 38
Deze synagoge is vierkant. gebouwd en ontvangt het licht van boven, uit een daklantaarn: een lichthuis van grote omvang, eveneens vierkant. In elk der vier zijden werden drie boogramen aangebracht, elk metende ongeveer 3 bij 2 meter. Zo telt de daklantaarn twaalf ramen, die samen een zee van verrukkelijke kleuren in de synagoge doen stromen.
We hebben getracht iets van Chagall's persoonlijkheid te schetsen. 'De kleine Marc had van zijn jeugd alle Joodse rituelen, vermengd met het armelijke landleven, .in zijn memorie opgeslagen.
Naast dieren en planten, huizen en mensen, speelden de wetsrollen, de menora en de' Joodse feesten een rol in zijn werken evenzeer als het kruis, de kruisiging en de kruisafname.
De Bijbel was zijn voortdurende inspiratiebron; niet alleen het Oude, ook het Nieuwe Testament.
De mensheid, de. Joodse niet alleen, heeft altijd de betekenis van de getallen drie en vier gezien.
Hun som is het heilige getal zeven, hun product is twaalf; van de 12 stammen, de 12 verspieders, de 12 poorten van Jeruzalem - ook van het nieuwe Jeruzalem - de 12 van het aantal uren, maanden en tekens van de dierenriem. Ook van de edelstenen, met de initialen der 12 stammen, geborgen aan het hart van Aäron.
Chagall zocht niet verder. Aan elke zijde van de daklantaarn zouden drie boogramen komen? Dan zouden deze. twaalf ramen de twaalf stammen van Israël weergeven! Had niet Mozes al gezegd, dat in de woestijn de stammen in groepen van drie ten noorden, oosten, zuiden en westen van de ark moesten legeren? En wel ieder onder de banier van zijn stam? En zei niet Ezechiël dat het nieuwe Jeruzalem 12 poorten zou hebben, genoemd
naar de 12 stammen en gericht naar de vier windstreken? Zei niet Johannes in de Openbaring hetzelfde? En was niet de borstlap van de hogepriester gevuld met vier maal drie edelstenen, welke ook In het laatste Bijbelboek terugkomen? De inspiratie; gevoed uit de Bijbel, bewerktuigd door zijn sprankelende geest en vaardige handen, nam de zegen van Jacob als uitgangspunt voor zijn beelden; de edelstenen van Aäron als gegeven voor zijn kleuren!
Die zegen van Jacob, waarin hij elk van zijn zonen in hun aard tekende en hun toekomst blootlegde - u vindt ze in Genesis 49 - voor de een omvangrijker, voor de ander bescheiden, voor de een 'n dreiging, voor de ander beloften van overvloed; alles in symbolen uitgedrukt, zo niet in geheimtaal. Mozes heeft. later (Deut. 33) die zegen min of meer herhaald: deels Jacob nagevolgd, deels (voor Ruben) gematigd, deels (Simeon) zelfs overgeslagen.
Chagall heeft de orde van· Jacob nauwkeurig gevolgd. Die volgorde is inde Bijbel nooit herhaald, maar er zit een zekere orde in: Jacob noemde namelijk eerst de zes zonen van Lea, dan de vier zonen van slavinnen, eindelijk de 2 zonen van zijn lievelingsvrouw.
En wat de edelstenen betreft: die zijn in zes verschillende vertalingen met zes verschillende reeksen van namen weergegeven: ze zijn door onkunde verhaspeld; wanneer ze onvertaalbaar werden geacht is er blijkbaar naargeraden. We zouden daarom enkele zaken willen vastleggen:
a) Chagall heeft uit Joodse kennis de namen en kleuren geweten:
b) de stenen van Aäron en die van de Openbaring moeten identiek zijn;
c) die stenen zijn in de woestijn algemeen bekend geweest;
d) in Eilath, de Sinaï, komen dan ook tal van edelstenen en halfedelstenen voor;
e) uit het boek Job weten we, dat al zeer vroeg aan mijnbouw werd gedaan;
f) uit de archeologie weten we, dat Egypte met tal van edelstenen bekend was; en
g) uit de Bijbel weten we, dat Israël voor zijn uittocht zijn buren van kostbaarheden heeft beroofd.
Chagall werkte dus met gegevens, die de Thora hem aanreikte. Hij kende nu alle ramen min of meer de kleur blauw toe, hemelsblauw, en gaf bovendien aan elk der stammen kleuren, welke uit de gegeven edelstenen voorhanden waren, naarmate zebij die stammen pasten:
Ruben lichtblauw - Simeon donkerblauw - Levi lichtgeel- Juda robijnrood - Zebulon vermiljoen - Issaschar zachtgroen - Dan blauw - Gad donkergroen - Aser zachtgroen - Naftali citroengeel - Jozef goudgeel - Benjamin helderblauw.
En eindelijk de beelden, de symbolen, in die ramen verwerkt, We hebben gezien dat Chagall zijn symbolen vrij en dichterlijk en schijnbaar onsamenhangend maar betekenisvol i-- op het doek bracht. Voor de glasramen, waarbij hij zich aan de Schriftgegevens hield, gebruikte hij de door Jacob genoemde symbolen, welke door de stammen van Israël in hun "banieren" zijn bewaard gebleven. De mens mocht niet worden afgebeeld (zo luidde zijn opdracht) en werd dus door handen of ogen aangeduid. Naftali werd als een hinde getekend, Dan als een slang, Ruben als de (onbetrouwbare) zee, Levi met de wetsrol en offerdieren aangeduid, Juda wordt door twee handen, een kroon en een leeuw weergegeven, Zebulon heeft de zee met schepen en vissen, voor Issasohar is een liggende ezel gegeven, Aser toont de zevenarmige kandelaar, als symbool voor het oogstfeest.
Als u het raam van Jozef tenslotte beziet - helaas in zwart wit - merkt u twee handen, op, die de ramshoorn vasthouden: het nieuwe jaar, het jubeljaar, het nieuwe Jeruzalem, de nieuwe wereld worden aangeduid in de top van het raam. De boog en de pijlen van zijn vijanden vindt u vlak daar onder. Een boom des levens staat, rechtsonder: zijn takken hangen over de muur. Links onder is het vee te zien en de perskuip; en centraal staan de vruchten van het land.
Herinnert u zich? Aan Jozef is de grootste zegen toegezegd, van vruchtbaarheid en overvloed.
Wij denken vaak dat Juda de hoogste zegen kreeg, omdat deze stam de Messias mocht voortbrengen.
Maar duidelijk is de grootste zegen (niet alleen in woorden, ook in inhoud) aan Jozef geschonken. Hem werd een dubbel deel, een eerstgeborene deel gegeven - doordat Jacob vooraf Jozefs beide zonen als eigen zonen adopteerde, waardoor Jozef als het ware de' "oudste zoon" werd - maar Jacob zei zelfs, dat de zegeningen voor Jozef die van alle voorvaderen zou overtreffen en reiken tot aan de poort van het paradijs!
Wanneer u ooit in de gelegenheid bent Jeruzalem te bezoeken, verzuim dan niet de synagoge van het Hadassah Ziekenhuis te bezien. En lees vooraf de zegen van Jacob en die van Mozes aandachtig door. U krijgt een visioen van Gods zegen over de twaalf stammen, welke tot de wederkomst van Christus (of tot hun vervulling) hun waarde behouden. Jozef vertegenwoordigt daarbij door zijn zoon Efraïm het Tienstammenrijk. naar lopen schone beloften voor. God zal zijn waarheid nimmer krenken maar eeuwig zijn verbond gedenken.
Dat heeft Chagall begrepen. En misschien gaan we nu Chagall begrijpen. Deze heeft - precies als de profeet Habakuk - staande in de gebrokenheid van dit verzondigd leven, met een symfonie van kleuren gezongen van Gods beloften voor een nieuw Jeruzalem, waarin alle twaalf stammen een grootse rol, spelen.
Literatuur
o.m. Jean Cassou “Chagall" - R. Oxenaar "Schilderkunst van onze tijd" - maandblad "Kunstbeeld", aug. 1984 - W.P. Encycl. onder "Chagall" - Jean Leymarie: "The Jerusalem Windows:'.