Samos - het eiland van Pythagoras
1984-09-21
Vlak tegenover de kust van Turkije, enkele uren varen Noordelijk van Patmos, ligt het Griekse eiland Samos. Zijn wijnen zijn wereldberoemd, zowel de droge als de zoete likeurwijn.- Jaargang 28
- nummer 35
Het is een groen en vriendelijk en vruchtbaar eiland, in volledige tegenstelling tot het rotsachtige Patmos. De kortste afstand tot Turkije bedraagt maar 1200 meter. Turkije wil het daarom wel dadelijk annexeren.
De naam Samos, die al drie duizend jaar gebruikt wordt, komt uit het Phoenisisch en betekent "hoogte". Inderdaad zijn er enkele bergketens, die tot 1100 en 1400 meter reiken. Daarnaast zijn er vooral rijke valleien, met olijventeelt en wijngaarden. Volgens de plaatselijke mythologie heeft de god Dyonisius aan het volk van Samos de wijnbouw geleerd en daarbij de les gegeven: slechts zoveel wijn te drinken tot men vrolijk wordt. Het volk van Samos ziet er uit, alsof het die regel van matigheid ter harte heeft genomen: mooie gezonde kinderen met athletische bouw, volwassenen die nog steeds aan het Griekse ideaal beantwoorden.
De mythologie zegt trouwens veel meer: spreekt ook van enorme monsters, die hier eertijds woonden, voor het Aegeïsche continent in de diepte zonk en in reeksen eilanden terugkwam.
En inderdaad zijn er beenderen van praehistorische reuzendieren opgegraven, miljoenen jaren oud. Waaruit weer blijkt, dat mythologie niet zonder meer kan worden weggeschoven.
Een vroege vorst van Samos was Aghaios, die in 1350 vC. leider was van de door Homerus beschreven tocht der argonauten.
Zijn naam leeft voort in de Aegeïsche Zee. Uit die oudheid zijn natuurlijk talloze tempels in ruïnes overgebleven. Ze geven een beeld van het Griekse veelgodendom en van de Hellenistische begaafdheden.
Het volk van Samos was buitengewoon begaafd. We kunnen ons bijna niet voorstellen hoeveel intellect, smaak, kunst en wetenschap op dit kleine eiland zijn opgestapeld geweest. De stad Pythagorion bijvoorbeeld (naar Pythagoras genoemd) heeft een manshoge watertunnel uit de oudheid
overgehouden, die 1350 meter lang is, dwars door een
berg loopt en met primitieve werktuigen is aangelegd. De watertunnel van Hizkia 1) kan hiervan slechts een zwakke imitatie zijn geweest.
Ook op het punt van de zeevaart verstonden de Grieken van Samos hun vak: ze waren de eersten, die de "zuilen van Hercules” de straat van Gibraltarpasseerden, zei Homerus in de 8e eeuw vC. Ook alle andere bevaarbare zeeën kenden ze, bezochten regelmatig Egypte en bezaten een leerboek voor nautische sterrenkunde. Ze wisten dat ten Westen van Ierland de wereld ophield. In de 6e eeuw voor Christus bouwde koning Polykrates, die met de farao van Egypte op goeden voet stond, een geweldige vloot; de historicus Strabo vergeleek hem met koning Minos van Kreta, voor wat zijn macht en kunde betreft.
Deze koning Polykrates verzamelde ingenieurs en architecten om zich heen, ook kunstenaars, dichters, natuurkundigen, vestingbouwers en andere geleerden.
Zijn macht reikte tot ver in Azië en de historicus Herodotus 2) schonk daar veel aandacht aan. In de Se eeuw vC. ontwierp Samos een leer van het heelal en kende de bolvorm van de aarde; in de 4e eeuw wist men "alles" over het draaien van de zon, de maan en de aarde; kende de inhoud van de maan en berekende de afstand tussen zon en maan... cijfers, die tot enkele eeuwen geleden ongewijzigd werden gebruikt. Kronieken, gedichten, boeken over vissen en kookkunst, ja zelfs de 24 letters van het Griekse alfabet vonden hun oorsprong op het Samos van Pythagoras.
Op dit eiland en in deze kring werd namelijk Pythagoras geboren, ongeveer 580vC. Een wiskundige, filosoof en stichter van een religieus-politieke school.
Vermoedelijk stamde hij van koning Aghaios af. Hij ontving een brede opleiding in Griekenland, werd toen door koning Polykrates voor verdere studie bij de koning van Egypte geïntroduceerd, kwam door een oorlog met de Perzen in Babylon terecht, stak daar zijn licht op bii beroemde magiërs en Perzische wijzen, en ontwikkelde zozeer persoonlijke inzichten: dat hijop Samos teruggekeerd - in strijd kwam met de ideeën van koning Polykrates! De organisator van de wetenschap van zijn dagen, de grondlegger van de eerste Griekse universiteit (gevestigd in het Italiaanse Croton) heeft zijn huid moeten redden door de vlucht.
leder, die tot de beginselen der vlakke meetkunde is doorgedrongen, kent de meest populaire stelling van 3) Pythagoras: dat de som der kwadraten op de rechthoekszijden van een rechthoekige driehoek gelijk is aan het kwadraat op de schuine zijde. Dat lijkt geleerde kost, maar elke huismoeder gebruikt deze wijsheid bij het knippen en naaien. Het eenvoudigste voorbeeld gaat hierbij.
Stel dat de rechthoekszijden 3 en 4 lang zijn, hun kwadraten dus 9 en 16, dan is het kwadraat op de schuine zijde (9 +16 =) 25, en de schuine zijde zelf is dus 5. En omgekeerd.
Maar Pytagoras ging veel verder dan deze lagere-school-wiskunde.
Hij stelde als axioma (onbewijsbaar, maar aanvaard uitgangspunt) dat de harmonie van het heelal gebaseerd is op kleine eenheden en veelvouden daarvan. Het bekendste voorbeeld is de "gulden snede", de harmonische verhouding in de wiskunde, de bouwkunde, de muziekleer en de latere boekdrukkunst.
De tempel van Hera op het eiland Samos bijvoorbeeld had maten van 27 (hoog) bij 54 (breed) bij 104 meter (lang); verhoudingen dus van 1 : 2 : 4.
Op die verhouding van kleine eenheden berust - zei Pythagoras - de harmonie van een schepping.
Voorts legde hij met zijn theorie van eenheden en lage veelvouden daarvan de basis voor onze muziekwetenschap. Hij vond de drieklank uit! Hij toonde aan dat het octaaf van een toon (do) twee maal zoveel trillingen heeft als de toon (do) zelf. Zijn kwint (sol) heeft 3/2 maal zoveel trillingen als do; zijn terts (mi) heeft 5/4 maal. En zo voort.
Alle tonen uit een toonladder verhouden zich dus tot elkaar als gehele getallen; hun snaarlengten eveneens. Zo gaf Pythagoras ons een toonstelsel dat tot vandaag - zij het om redenen van practisch gebruik lichtelijk gecorrigeerd - bleef bestaan.
Pythagoras was echter, als veel geleerden van zijn tijd, niet voor één faculteit te vangen. De medische wetenschap was hem evenzeer vertrouwd; hij was de theoreticus van het vegetarisme.
Ook was hij een der groter filosofen en wel een, die een religieus-politieke school in het leven riep; alle geroep dat godsdienst en politiek onverenigbaar zijn ten spijt, legde Pythagoras verbanden tussen leer en leven.
Wat hem niet altijd in dank werd afgenomen. Zijn wetenschappelijk gezag was zo groot, dat van hem gezegd werd, wat vandaag nog van autoriteiten geldt: autos epha, hij heeft het zelf gezegd.
Bij zijn theologische inzichten legde hij nadruk op onze onsterfelijkheid, waarbij hij aan reïncarnatie dacht; een gedachte, die soms ook in het nieuwe testament schijnt op te duiken 4).
Dit standpunt verraadt, dat zijn opleiding op basis van de wetenschappen der Druïden is gegrond.
Hetgeen klopt met zijn veelzijdigheid, terwijl Plato met zoveel woorden verklaarde, dat Pythagoras een Druïde was.
En bij zijn politieke colleges onderwees hij: dat de massa dom is en dat enkelingen de wereld vooruit hebben gebracht. Het bracht hem in strijd met wat wij vandaag democratie noemen, maar brengt schrijver dezes op een stokpaardje. En hoewel een goed stokpaardje niet slecht is, sluiten we nu toch maar af.
1) 2 Kon. 20 : 20 - 2) Herodotus 111, 39 - 3) de stelling was in Babylon al lang bekend, maar is door Pythagoras uitvoerig bewezen en kwam zo op zijn naam - 4) Joh. 9: 2, 3.