De komeet van Hally
1985-12-06
Het is algemeen bekend, dat we in het begin van 1986 de komeet van Halley aan de avondhemel te zien krijgen. Toch kunnen we aan deze kennis misschien enkele details toevoegen. De komeet van Halley is het alleszins waard dat we er ons ook als leken in verdiepen. In de loop der eeuwen is de mensheid immers altijd ten nauwste 'betrokken geweest bij het verschijnen van kometen, anders genoemd staartsterren. Vroeger zag men er zelfs een onheilstijding in aankondiging van oorlog, hongersnoden en rampen.- Jaargang 29
- nummer 47
Dit laat zich toch verstaan? De mensheid heeft van de allervroegste jaren zijn levensritme ontleend aan. de hemellichten" die ons tot "tekens" zijn gegeven. De zon bepaalde dag en nacht. De zonnewende markeerde de inzet van zomer en winter. De maan gaf de maanmaanden, de maandstonden, eb en vloed aan. De sterren waren "tekens", voor najaar en voorjaar, voor zaaien en oogsten; ook gaven ze de noodzakelijke oriëntering te land en ter zee. Men leefde aan de hand van de hemellichten en rekende daar op.
Die kennis is ouder dan Methusalem: ze komt al voor in het Boek van Henoch, de zevende van Adam, zoals Jacobus hem noemde. In dat boek wordt namelijk gewerkt met zonnejaren, maanjaren en schrikkeljaren. Geen wonder dat later getracht werd de zonnestanden vast te leggen in onwrikbare aardse ,,tekens": als de piramide" van Cheops (2645 vC.), , de Engelse Stonehenge bij Salisbury (2000) en de tempel van Ramses II te Aboe Simbel (1250 .vC.).
Het verschijnen van een komeet echter was een gebeurtenis; die alle bestaande zekerheden omverwierp. Zulk een komeet kwam op als een onbeduidende ster, werd gaandeweg groter en sterker, vertoonde zelfs een lichtgevende staart en verdween in de loop van dagen, weken of maanden weer even luguber als hij gekomen was. Daarbij is een komeet soms angstwekkend groot en bedekte in 837 bijna de helft van de hemel, maakte een derde van de sterren onzichtbaar. Geen wonder dus, dat de mensheid zich in de loop der tijden veel van de onberekenbare kometen heeft aangetrokken. En waar inderdaad de komeet diverse malen door rampen werd gevolgd, was het verband spoedig gelegd, ZIJ het ten onrechte.
Wanneer we spreken van de "komeet van Halley": (hierna HK te noemen), denken we aan de Engelse natuurkundige . Edmond Halley, die uit waarnemingen van zijn voorgangers en van hemzelf kon aantonen, dat deze komeet een omlooptijd heeft van ruim 75 jaar en dus een vaste baan om de zon heeft. Hij voorspelde de terugkomst in 1759 en kreeg na zijn dood prompt gelijk.
Er zijn honderden kometen bekend en er bestaan, wellicht duizenden. Ze cirkelen alle in "vaste" banen om de zon, hoewel Hun baan geen cirkel maar een ellips is. Ze hebben elk hun "vaste" omlooptijd en ze liggen - voor zover bekend - alle in eenzelfde vlak, waarin ook de zon ligt. Heeft de HK een omlooptijd van ruim 75 jaar, de komeet van Encke heeft een omlooptijd van 3.3 jaar; er zijn dus, grote verschillen in baan en omlooptijd mogelijk. Indien kometen geen elliptische maar parabolische banen zouden hebben (zoals vroeger algemeen. verondersteld werd) dan zouden ze uit het oneindige komen, eenmaal om de zon slingeren, en daarna weer in het oneindige verdwijnen zonder ooit terug te kunnen komen. Laten we trachten dit te vergeten, want het is niet waar.
Liggen alle bekende staartsterren dus met hun omloopbanen in een bepaald vlak - de planeten uit ons zonnestelsel waarmee we beter vertrouwd zijn, liggen eveneens in een zeker vlak. Die planeten heten: Mercurius, Venus, Aarde, Mars, Jupiter; Saturnus, Uranus (pas ontdekt in 1781), Neptunus (ontdekt in 1846) en Pluto (1930)., Ook dit gezelschap wentelt om de zon, maar in cirkelvormige banen; ze houden ieder vaste afstanden tot de zon en liggen, samen met de zon, in een ander vlak dan, de kometen.
Dat planetenvlak (planer = zweven) loopt niet parallel met het kometenvlak, maar snijdt dat andere vlak ergens in de ruimte, waarbij de snijlijn door de zon loopt Het feit dat kometen en planeten in verschillende vlakken zich bewegen maakt, dat ze soms zeer ver van elkaar kunnen liggen, op andere tijden in elkaars buurt komen, elkaar zelfs kunnen raken.
En het feit dat kometen twee maal in hun omwenteling door het "vlak" van de aarde en de andere planeten breken, houdt in dat ze botsingen kunnen veroorzaken. Wat ze soms ook doen. Als het voorgaande u wat, ondoorzichtig voorkomt kunt u ofwel het herlezen, ofwel doorgaan met het volgende.
Want het is verbazend interessant na te gaan waar en wanneer in de geschiedenis de komeet van Halley (die we HK zouden noemen), waargenomen is. En dat is niet van de 18e eeuw n.C. of van Halley’s eeuw - maar van veel vroeger.
Om precies te zijn: in 239 v.C. noteerden Chinezen aan de hemel een "broomstar" , dat is een ster die de vorm van een stal- bezem heeft. Een staartster dus, en (laten we dat vast mogen verklappen) hier is de HK voor het eerst geregistreerd. Het jaar werd gedateerd naar een bekende keizer en berekeningen achteraf geven zelfs de datum van 30 maart aan, .als de dag waarop HK zich om de zon slingerde. De Chinezen hadden kennis, berekeningsmethoden en werktuigen, waar de Westerse wereld pas in de 15e eeuw aan toe was.
Dan, slaat de geschiedenis een verschijning van HK (in 163 vC.) over - misschien veel bewolking - maar de volgende was in 86 v.C.; door Romeinse geschiedschrijvers vastgelegd, toen
Julius Caesar nog een jongen van 14 jaar was. Hebt u de omlooptijd van 76 jaar al berekend? Omstreeks het jaar 10 vC. moet HK ook een bezoek aan de aarde hebben' gebracht; dat' was, kort voor de geboorte van onze Heiland; en misschien komen we daar straks nog wel op terug.
De nu volgende verschijning was in 66 n.C. en bij de val van Jeruzalem (69/70) werd geklaagd, dat deze ramp door de HK was voorspeld. Merkwaardig genoeg was 141 n.C. een, rampjaar .en nu werd dat helemaal aan HK geweten, die op 20 maart om de zon wentelde. En om even een sprong te nemen: in 1456 werd de inval der Turken in Europa eveneens aan HK toegeschreven, die zich 9 juni op zijn hoogtepunt vertoonde!
Een ander geval: toen in 1066 Willem van Normandië zijn rechten op de Engelse troon ging realiseren, zagen de Engelsen met de troonpretendent Harold II in de HK een rampzalig voorteken. U kunt verhaal en illustratie vinden op het Tapijt van Bayeux, dat de hele veldtocht in woord en beeld weergeeft. Achteraf zeggen echter de, astronomen, dat de komeet pas in maart zichtbaar werd en toen had Willem zijn rivaal, al verslagen. Waaruit u weer de onhoudbaarheid van de rampentheorie kunt afleiden.
Nog even terug in de geschiedenis. In 684 werd een komeet getekend (en wel de HK van 28 september) die pas in 1493 te Neurenberg werd afgedrukt en gepubliceerd. Ziet wat de boekdrukkunst vermag.
In 837 kwam de HK zeer dicht langs de aarde; en bij zeer dicht moet toch nog wel aan een afstand van 4 miljoen mijlen denken. Maar zijn staart "besloeg de halve hemel" en stellig hebben de mensen gedacht aan het Boek der Openbaringen, waarin sprake is van een derde deel der sterren, dat onzichtbaar werd. In 1085 vond men in een Chinees graf een oude tekening met 29 kometen, plus hun namen, plus hun omwentelingsbanen. Die tekening was toen 900 jaar oud en bevatte gegevens die het Westen nog niet begrijpen kon.
In 1145 zat de monnik Eadwine een Utrechts Psalter te kopiëren. Toen hij bij psalm 5 was tekende hij diep ontroerd de komeet van Halley, die op 22 april van, dat jaar zijn wenteling om de zon maakte. Hij schreef erbij wat hij gezien had. Het had bij psalm 8 kunnen passen.
In 1531 ontdekten Westerse astronomen, dat de staart van een komeet altijd van de zon afgekeerd is; zowel op heen- als terugreis: Dat de Chinezen ditzelfde al dertien eeuwen eerder wisten, kan ons nederig maken. In 1456 werd opgemerkt, dat HK een geheel andere richting had dan de bekende planeten en de aarde. Datzelfde merkte Halley ook op in gegevens van 1531 en 1608; waaruit hij concludeerde dat de kometen in' een ander vlak liggen dan de planeten. Het gaf hen grond om de terugkomst van HK in 1759 te voorspellen.
Vanaf dat ogenblik kwam de wetenschap meer en meer achter de waarheid van kometen in het algemeen, en van HK in het, bijzonder. De laatste, die verreweg het lichtsterkste is, werd naar Halley genoemd.
Ook over hun aard, samenstelling en voorkomen werden steeds betere waarnemingen gedaan. In 1835 maakte de Duitser Otto Struve een tekening, welke zo nauwkeurig als een foto uitviel. Dat bleek, toen in ,1910 de eerste foto's konden worden genomen. Vandaag beschikken astronomen over talloze telescopen, waaronder een van 5 meter doorsnede; elektronische fotografie, die de HK al in 1982 wist op te sporen; waarnemingsraketten die de komeet zeer' dicht zullen naderen
Reeds nu, in de afgelopen 3 jaren, is veel kennis opgedaan van zijn helderheid, zijn uitspattingen, zijn perioden; ook zijn rotatie (die ongeveer gelijk is aan de aardrotatie) en veel meer. De HK wordt enkele jaren lang dag en nacht bewaakt!