Schizofrenie in de Sovjet-Unie
1984-04-27
Schizofrenie vormt binnen de psychiatrische diagnostiek over de gehele wereld één van de bekendste ziektebeelden. Het gaat hierbij om een stoornis van de persoonlijkheid) die gepaard gaat met een sterk verlies van kontakt met de (tot dan toe) vertrouwde wereld en een doorbraak van een vreemde, psychotische wereld (b.v. hallucinaties). Het beeld valt vooral op door het gespleten-zijn van de persoonlijkheid. De prognose is betrekkelijk slecht: veel schizofrene mensen wonen jarenlang in psychiatrische inrichtingen.- Jaargang 28
- nummer 17
Hoewel ook in het westen de diagnose 'schizofrenie veel gesteld wordt, valt de afgelopen tien jaar met name veel kritiek te horen op de wijze waarop men in de Sovjet-Unie mensen geestesziek verklaart, met de vanzelfsprekendheid waarmee in een diktatoriale samenleving afwijkend gedrag als 'ziek' wordt bestempeld. Op deze wijze verdwijnen zowel politieke dissidenten als mensen die voor hun geloof uitkomen achter de tralies (!) van psychiatrische inrichtingen ...
Een voorbeeld: Melangilis
In september meldde het Friesch Dagblad dat de 31-jarige Gederts Melangilis uit Ierland was opgenomen in een psychiatrische inrichting. Melangilis werkte als industriearbeider in Riga, maar volgde tevens colleges op de theologische hogeschool van de Evangelische Lutherse Kerk van Letland.
Dit laatste was de reden dat de KGB hem in de gaten hield. Toen Melangilis onlangs afstudeerde en begon met zijn kerkelijke arbeid werd het tijd om in te grijpen: hij werd gevangen gezet. Ook zijn moeder kreeg met de KGB te maken: haar werd voorgespiegeld dat haar zoon strafvermindering zou krijgen als zij toegaf dat hij ook vroeger al tekenen van schizofrenie had vertoond.
Inderdaad kreeg Melangilis "slechts een lichte straf": drie jaar werkkamp.
Eerst moet hij echter behandeld worden wegens zijn schizofrenie. Dit betekent dat het tientallen jaren kan duren voor hij weer een vrij man zal zijn. Waarschijnlijk wordt er door toediening van psychofarmaca (medicijnen die de geest beïnvloeden) geprobeerd om Melangilis van zijn christelijke overtuiging te 'genezen'.
Afwijkend gedrag is ziek gedrag
Uit het voorgaande voorbeeld wordt al enigszins duidelijk hoe men in de Sovjet-Unie misbruik maakt van de psychiatrie. Iemand die afwijkt van de partijlijn is ziek (anders zou je je immers niet 'zo' gedragen, maar vol lof zijn over de zegeningen van het kommunisme!).
Daarbij hanteert men meestal de diagnose 'trage schizofrenie'. Het verontrustende hiervan is dat men dit beeld van toepassing kan achten op zeer veel mensen die niet de belangrijkste kenmerken van het algemeen-bekende schizofrenie-begrip vertonen. Zo komen hallucinaties in deze diagnose helemaal niet voor.
Voor de Sovjet-autoriteiten heeft het gebruik van deze omschrijving tenminste twee in het oog springende voordelen: a. mensen kunnen jarenlang psychiatrische inrichtingen worden opgesloten als ze hun ideeën niet veranderen; b. men kan ontkennen dat er in de Sovjet- Unie politieke gevangenen zijn.
Het Snezhnevsky-syndikaat
De meest gezaghebbende psychiater in de Sovjet-Unie is dr Andrei V. Snezhnevsky. Hij ontwikkelde de theorie over schizofrenie die er debet aan is dat er veel politieke en religieuze dissidenten in psychiatrische inrichtingen worden opgenomen. Opvallend is hierbij overigens dat hij zijn visie dat bepaalde vormen van schizofrenie voorkomen bij mensen die familie van elkaar zijn, weet te staven met opmerkelijk eenduidige cijfers.
(Als er een gezinslid "lijdt" aan trage schizofrenie zullen er veel familieleden aan hetzelfde beeld "lijden"; denk b.v. aan christelijke gezinnen ... ) Hoe werd deze eenduidigheid bereikt?
ln de eerste plaats waren de onderzoekers niet 'blind': en wist wie familie was van wie. Dit betekent dat er een grote kans bestaat dat het onderzoek naar een bepaalde uitkomst wordt toegeschreven. In de tweede plaats moesten de onderzoekers de theorieën van hun eigen direkteur, dr Snezhnevsky, op hun juistheid toetsen, waarbij zijn reputatie en hun promotie op het spel stond. Het onderzoeksresultaat moest dan ook worden goedgekeurd door hun eigen direkteur.
Het enige vakblad waarin vervolgens publikatie van de resultaten mogelijk is staat ook weer onder leiding van ... dr Andrei V. Snezhnevsky! Geen enkele mogelijkheid voor onafhankelijk onderzoek ...
Herhaald onderzoek
Twee bekende Russische 'schizofrenen' - Pjotr Grigorenko en Vladimir Boekovski - werden door westerse psychiaters onderzocht. In beide gevallen bleek de diagnose 'schizofrenie' - volgens westerse maatstaven - volstrekt onjuist. Kommentaar vanuit de USSR: toen zij bij ons werden onderzocht waren ze ècht ziek. Zo zou Grigorenko zich teveel hebben vastgebeten in de zaak van de 'Krim- Tataren'.
Hier zien we dus een min of meer officiële reaktie dat het zich bezighouden met zaken. die de Sovjet-autoriteiten niet welgevallig zijn huns inziens betekent dat men ziek is.
Geschiedenis
In 1983 verscheen er bij uitgeverij Kok in Kampen een boekje, getiteld “Politieke Psychiatrie". In dat boekje staan o.a. historische gegevens over het misbruik van de psychiatrie in de Sovjet-Unie. Een citaat uit 1918: "Ik heb het gevoel dat de Bolsjewisten een bijzonder smerige streek met mij uit willen halen. Vermoorden of in een gevangenis opsluiten is te moeilijk voor hen. Ze zullen me geestesziek verklaren ... "
Het thans beruchte Serbski Instituut (waar veel politieke dissidenten "onderzocht" worden, en dat duidelijke banden onderhoudt met de geheime dienst KGB) werd ooit gezien als "de hoop van de revolutie". Reeds in 1921 was de band met de "Partij" z6 sterk dat er alle reden voor kritiek was ontstaan. Sindsdien is de situatie alleen maar verergerd.
Uitzetting?
Jarenlang heeft de Wereldorganisatie voor Psychiatrie gediskussieerd over het al dan niet verwijderen van de Sovjet-Unie uit deze organisatie wegens misbruik van de psychiatrie.
Hoewel de kritiek op dit misbruik vrij algemeen is, verschilde men van mening over de wijze waarop aan deze kritiek uiting zou moeten worden gegeven.
Uitzetting betekent immers tevens het verlies van ieder professioneel kontakt en daarmee van mogelijke beïnvloeding, zo vinden tegenstanders van een boycot van de Sovjet-Unie. Een man die de gevolgen van de Russische psychiatrie aan den lijve heeft ondervonden, Vladimir Boekovski, bepleit een harde houding tegen de officiële Russische psychiatrie.
Negatieve publiciteit blijkt van grote invloed te zijn op de houding van de Sovjet-autoriteiten. De al eerder genoemde psychiater Snezhnevsky verklaarde na de kritiek op de opsluiting van Medvedev (een bekend bioloog): "zulke mensen moeten niet v/orden opgesloten". Hiermee bedoelde hij niet dat er een eind aan deze wijze van psychiatrie bedrijven moest komen, maar dat... zulke bekende mensen beter niet konden worden opgesloten.
Omdat de Sovjet-Russische autoriteiten vermoedden dat men tijdens het kongres van de WPA in 1983 uiteindelijk uitgestoten zou worden, heeft men de eer aan zichzelf gelaten en begin 1983, samen met enkele andere kommunistische landen, bedankt voor deze organisatie.
Recensie
Dit artikel werd geschreven naar aanleiding van een verzoek tot recensering van het boekje "Politieke Psychiatrie" door Robert van Voren. Hij heeft, samen met o.a. Boekovski en Korjagin, veel gegevens bij elkaar gezocht.
Dat maakt het boekje soms wat rommelig (de hoofdstuk-indeling zou misschien ook wat anders kunnen), anderzijds is het zeer boeiend (maar niet vrolijk stemmend) om te lezen.
He: gaat niet alleen om droog feitenmateriaal, het gaat over mensen die het slachtoffer worden van een beangstigend totalitair systeem. Het is overigens zeer belangrijk (in het boekje wordt die relativering ook gemaakt) dat we ons realiseren dat in alle landen misbruik van de psychiatrie op de loer ligt, al is dat risiko in diktatoriaal geregeerde landen groter, zowel in 'Oost' als in 'West'.
Helaas werd "Politieke Psychiatrie" aan de late kant op de markt gebracht.
Het boekje wilde immers tevens een vooruitblik geven op het kongres van de WPA. Het laatste hoofdstuk geeft de indruk dat er veel te haastig werd gewerkt door de uitgever: ik telde een tiental stijl- en zetfouten op 10 bladzijden.
Dat inmiddels het kongres van de WPA achter de rug is, maakt echter nog niet dat het boekje verouderd is; de informatie is nog steeds aktueel, want de situatie in de Sovjet-Unie is nauwelijks veranderd. Ik kan dit 5e Rusland-cahier U ter lezing aanbevelen.
Robert van Voren, Politieke Psychiatrie.
Kok, Kampen.
Bijna 100 bladzijden.
Prijs f 14,90.
Voor informatie werd tevens gebruik gemaakt van Dr W. Reich, Psychiatrie in de Sovjet-Unie. In: Intermediair, 1 april 1983.