Wat is kunst voor een Christen? (deel 1)
1984-05-25
Bij al te zeer rationeel verzakelijkt denken is het gevaar groot dat het gevoelsleven als wezenlijk element van het mens-zijn wordt uitgeschakeld. Het vermogen om te onderscheiden wat in kunstuitingen goed en slecht, mooi en lelijk is vervaagd dan. Van de opdracht die we als christenen hebben om “geheel anders" te zijn en ons niet te laten meeslepen door een revolutionaire geest die het lelijke als mooi presenteert en nog liever als goed en het mooie als afgedaan verwerpt, mogen we ons niet distantiëren. Het onderscheiden is echter moeilijk, daarin voel ik met velen mee. Daarbij zijn er nog handige zakenmensen die de markt aftasten en er niet op uit zijn iets goeds te presenteren maar zo veel mogelijk te voldoen aan de smaak van de massa. Dit gebeurt niet alleen op het gebied van de schilderkunst maar parallel daarmee lopend óók en vooral in de pop-muziek, de filmindustrie etc.- Jaargang 28
- nummer 21
Waar een natie Gods Verbond verlaat kunnen we helaas ook niet veel goeds verwachten.
Wijlen Prof. Rookmaaker heeft eens gezegd, dat er eigenlijk een geheel nieuwe reformatie zou moeten komen maar dat we de kunstenaars daarbij ook nodig zouden hebben. Het klonk mij vreemd in de oren en moet toegeven, dat ik op dat moment het verband niet zag. Steeds beter leren we deze uitspraak echter begrijpen als we ons realiseren, dat het gevoel, zoals ik hierboven reeds zei, een wezenlijk element van ons mens-zijn is. Het meest ben ik in deze beschouwing gericht op de schilderkunst maar vele kunstuitingen hangen hiermee samen. Het is een feit, dat in de reformatie vooral Calvijn bezig is geweest met het denken over het onderwerp "kunst".
Kunst ... wat is dat?
Het woordje "kunst" is afgeleid van het werkwoord kunnen. Dat "kunnen" onderscheidt de mensheid van alle schepselen, die de Here op aarde geschapen heeft.
In het vermogen creatief te zijn is de mens totaal anders dan het dier, dat instinctief reageert en bijvoorbeeld zijn nest door de eeuwen heen op dezelfde wijze bouwt. Bij de mens veranderen bouwstijl en leefgewoonte vrij snel. Naturalisten en evolutionisten willen dat wel weg redeneren maar dat is ten ene male onjuist. Helaas is echter de mens in zonde gevallen en loopt hij met zijn "kunnen" (kunst) steeds weer op een dood spoor als hij denkt los van zijn Schepper te kunnen opereren. In Jezus Christus leren we weer iets van de gezonde weg verstaan. De één heeft andere gaven dan de ander en niet allen hebben hun creatieve vermogen gelijk of in dezelfde richting ontwikkeld.
Dat is ook niet noodzakelijk en het zou dan ook maar een saaie boel worden. Een gave hoeft ook niet altijd op creatief gebied te liggen maar we kunnen ons er daarom wel voor interesseren.
Dat is zelfs zeer nuttig want een te verzakelijkt denken is, zoals ik hierboven reeds betoogde, een gevaar. Bepaalde mensen zijn in staat hun gedachten en gevoelens in muziek, dichtkunst, beeldende kunst of iets dergelijks over te brengen op anderen en soms maakt men er zijn beroep van.
Veel kunstenaars hebben een eigen belevingswereldje of beeldtaal ontwikkeld en kunnen de zaken alléén van daaruit benaderen.
Ik hoop daar in deze beschouwing zo veel mogelijk aan te ontkomen. Door een te individualistisch denken lopen ook christen-kunstenaars wel eens vast en heeft Prof. Rookmaaker zo'n kunstenaar wel eens aangeraden alle filosofieën maar eens te vergeten en héél gewoon een boom, een pol gras of een ander alledaags gegeven te gaan schilderen, Oefening baart kunst en brengt je verder in je ontwikkeling.
Inspiratie is wel eens een wat overtrokken woord, dat heeft uiteindelijk iedereen nodig n.l.
zoiets als zin in het werk. En als je het dan niet hebt is een paar maal diep zuchten en aan het werk denken een goede methode.
Want adem is leven. Daarmee ontken ik niet dat kunstenaars door problemen wel eens gebrek aan inspiratie kunnen hebben en in dit opzicht wat gevoeliger zijn. Veel kunstenaars hebben van tijd tot tijd ook de behoeftete experimenteren en te abstraheren om niet vast te roesten in oude gewoonten en weer een frisse kijk op de dingen te krijgen.
Dat is ook helemaal in overeenstemming met de creatieve aard van de mens. Sommigen blijven abstract werken en anderen gaan weer terug naar de realiteit.
Bij schilderkunst is goed kijken in beginsel erg belangrijk voor iedereen die er in geïnteresseerd is. Voor velen moeilijker dan we soms denken.
Niemand mag zich echter schamen voor minder kleurgevoeligheid of een niet muzikaal zijn, al is een en ander soms wel te ontwikkelen.
Hij of zij heeft weer andere gaven en we moeten elkaar in de éérste plaats respecteren en in z'n waarde laten.
Ontwikkeling
Kunst en cultuur zijn één geheel.
Zelfs de wijze waarop men het knd omploegt is een kwestie van cultuur. Ook betreffende de kunst in engere zin begint elke cultuur primitief door gebrek aan middelen maar slaat in een bepaald stadium helaas vaak weer door. Het begrip modern is zeer betrekkelijk, maar het is eigenlijk vanzelfsprekend, dat men heden niet meer werkt op dezelfde wijze als een paar honderd jaar geleden. al is die historisch verworven kennis nog zo belangrijk. In vroegere culturen zou het zijn voorgekomen, dat men na primitief en later meer ontwikkeld naar de natuur gewerkt te hebben perioden kreeg waarin men meer ging abstraheren.
Na zo'n periode ging men dan weer terug op een vrijere en geheel andere wijze naar de gegeven werkelijkheid ook in de natuur. Er is dus niets nieuws onder de zon. Het is echter wel de vraag, hoe benader je daarna weer de gegeven werkelijkheid.
Mystiek, surrealistisch, zakelijk, verwrongen etc. of ... recht doend aan de respectabele schepping.
Er zijn eindeloos veel variaties te bedenken. Schildert iemand een landschap waar zijn medemens zich "unheimnisch" in voelt als hij er naar kijkt dan kan hij hem daarmee te kort doen maar het kan ook zijn gegroeit uit de behoefte de ander te waarschuwen. De motivatie is dus wel van belang maar niet elke kunstenaar is in staat die motivatie onder woorden te brengen als het om beeldende kunst gaat.
Is een kunstenaar echter zelf de draad kwijt dan wordt het uiteraard een bedenkelijke zaak. Velen hebben het echter ook moeilijk door wanbegrip en ongeïnteresseerdheid van medemensen, die spoedig klaar staan met een goedkoop oordeel.
Na ruim 14 eeuwen christelijke cultuur ontstond de renaissance.
De 15e eeuw dus. De creatieve vervoering en scherpe intellectuele capaciteiten van een groep mannen, die graag de hele wetenschap wilden omarmen, openden nieuwe horizonten voor de mensheid. .. Leonardo da Vinci leefde in het brandpunt van deze transformatie. In zijn tijd waren ze talrijk, de intellectuelen die verlangden naar universaliteit.
Dat dit gebeuren ongeveer parallel liep met de reformatie is merkwaardig maar vrucht van de reformatie durf ik dit streven zeker niet te noemen. Afval en terugkeer tot God hebben in de geschiedenis vaker tegelijk plaats gevonden ook wel op kleinere schaal. Leonardo was in zijn tijd dus geen uitzondering als onderzoeker, wetenschapper en uiteindelijk ook schilder. Hij was volgens de boeken veelzijdig en in staat 25 verschillende beroepen uit te oefenen. Leefde van 1452 tot 1519 en werd dus 67 jaar.
We lezen over deze sterke man, die koningen en machthebbers liet wachten bij het uitvoeren van zijn opdrachten, dat hij heel veel ontdekte maar ook veel werk niet af maakte. Hij bestudeerde vogels en maakte reeds ontwerpen voor vliegtuigen, helicopters en parachutes. Heeft dertig lijken van mensen ontleed om te weten hoe het menselijk lichaam funktioneerde. Ontwierp gebouwen en kanalen en ga zo maar door. Was oersterk en rusteloos en heeft in veel plaatsen gewoond. Hij ontwierp ook veel oorlogstuig. Zodra hij iets ontdekt had interesseerde het hem niet meer en door zijn experimenteerzucht is heel veel werk van hem verloren gegaan.
Ook schilderde hij de Mona Lisa.
Iedere tijd kent zijn eigenaardigheden.
Werd vroeger véél meer met de hand vervaardigd, ook verf, nu wordt daar soms mee gesmeten, zoals Karel Appel dat doet, lid van de Cobra-beweging, die eens adviseerde: “Rotsooi maar an". Het kinderlijke of nog liever het dierlijke instinctmatige in de mens moest worden ontwikkeld volgens deze beweging.
We zijn gekomen in de tijd van het individualisme. De betekenis van dit woord wordt door het Nederlandse woordenboek omschreven als een maatschappijverbrokkelend verschijnsel waar het belang van het individu boven het algemeen belang wordt gesteld.
Kunst in de Bijbel
Gods eigen Woord, de Bijbel, staat vol prachtige spreuken en dichtkunst, die Zijn lof en grootheid in de Schepping bezingen.
Ook Zijn grote daden en weldaden ten behoeve van al zijn schepselen en de mens als kroon op de Schepping naar Zijn gelijkenis nog wel. Maar ook over andere kunstvormen wordt daarin wel gesproken, zoals de sieraden die Abraham zijn knecht meegaf voor de aanstaande bruid van zijn zoon. Jozefs veelkleurige rok. De mooie zilveren bekers, die Jozef als onderkoning bezat laten wel zien dat het geen primitieve cultuur was. Later lezen wij, dat ook Salomo veel kunstschatten bezat en bij de Tempelbouw 1 Kon. 6 en 7 b.v. de tekst: "Cherubs, palmen en open bloemknoppen overtrokken met goud, dun uitgeslagen over het graveerwerk". Dus niet grof gesmeten met duur materiaal. En dan uiteraard een prachtige architectuur.
Van Salomo, onder wiens leiding het werd uitgevoerd, werd gezegd in 1 Kon. 3 : 12: "Ik heb U een wijs en verstandig hart gegeven, dat uws gelijke vóór U niet geweest is en uws gelijke na U niet opstaan zal" ... Lette men hier eens goed op deze laatste uitspraak. Eén tekst, tegenover zoveel dikke boeken over zogenaamde "groten aller tijden". Salomo interesseerde zich dus wel voor kunst. Maar de Here kent het hart van de mens en hoe spoedig de mens geneigd is tot verering van de dingen, die hij zelf vervaardigt.
Mogelijk daarom de tekst in 1 Cor. 1 vers 18 t/m 25: "Want het woord des kruises is wel voor hen die verloren gaan, dwaasheid, maar voor ons, die behouden worden, is het een kracht Gods: Want er staat geschreven: Verderven zal ik de wijsheid der wijzen, en het verstand der verstandigen zal ik verdoen. Waar blijft de wijze?
Waar de schriftgeleerde? Waar de redetwister van deze tijd?
Heeft God niet de wijsheid der wereld tot dwaasheid gemaakt?
Want daar de wereld in de wijsheid Gods, door haar wijsheid, God niet gekend heeft, heeft het Gode behaagd door de dwaasheid der prediking te redden hen, die geloven. Immers de Joden verlangen tekenen en de Grieken zoeken wijsheid, doch wij prediken een gekruisigde Christus, voor Joden een aanstoot, voor heidenen een dwaasheid, maar voor hen, die geroepen zijn, Joden zowel als Grieken, (prediken wij) Christus, de kracht Gods en de Wijsheid Gods. Want het dwaze van God is wijzer dan de mensen en hei zwakke van God is sterker dan de mensen".
Maar waar het hart vol van is loopt de mond van over. Zo kàn kunst van christenen vandaag mogelijk soms een antwoord zijn geboren uit dankbaarheid voor de verlossing uit het heidense denken. Onze kunst en ons kunnen is immers ook een Schepping van Hem en door Zijn Woord zijn wij ontstaan. Christenen worden aangespoord vooral met muziek en zang Hem te loven en te prijzen.
Steeds weer afval
Ons kunnen is door de zonde echter aangetast. We weten dat reeds spoedig na de zondvloed de verdorvenheid en hoogmoed van de mens weer ergerlijke vormen aannam zoals bij de torenbouw van Babel waarover de Here in Genesis 11 : 6 zegt: "Zie het is één volk en zij hebben één taal. Dit is het begin van hun streven; nu zal niets van wat zij denken te doen onuitvoerbaar zijn". Alles wat in ons vermogen is om te doen is dus duidelijk de Here niet zonder meer welgevallig. De Here heeft toen nog zelf een grens aangegeven maar wie durft te beweren, dat wij vandaag in Zijn ogen geen grenzen overschrijden? Ik denk wel eens: wat zou de Here van onze tijd denken nu mensen zich tussen de planeten bewegen en hun lichamen, want dat is toch bewezen, geweld aan doen?
Slaan wij hier niet weer dóór onder de dekmantel dat de kerk vroeger veel ontwikkeling tegenhield?
Kunt U zich voorstellen, dat er kunstenaars zijn, die een gevoel van onbehagen uitdrukken in hun werk vanwege de hedendaagse ontwikkeling? Is het niet verschrikkelijk te moeten constateren, dat de mens als beelddrager Gods, nu in staat is onnoemelijk veel leven zonder onderscheid op aarde te vernietigen?
De geestelijke spraakverwarring is bij dit dóórslaan van de mens misschien ook groter dan ooit. Tevens zijn er revolutionaire geesten, die hun uiterste best doen ons tot deformatie te brengen hetgeen een zeer ingewikkeld en ondoorzichtig proces is. De vernieuwingsdrang is sterk en men belooft na een evolutie, die natuurlijk eerst wat rommel en ongemak veroorzaakt, uiteindelijk een betere wereld hier en nu. Christenen moeten echter historische verworvenheden niet opzij zetten zoals vele zogenaamd moderne mensen tegenwoordig doen. We weten, dat enerzijds de mens ver boven her dier gesteld is maar anderzijds zo diep gevallen, dat hij vooral in oorlogen zijn medemens gewoon uit pure wellust martelt, pijnigt en doodt terwijl een dier alleen doodt uit noodzaak in leven te blijven.
Verder ontmoeten door wereldwijde communicatie verschillende culturen elkaar en verliest althans in Europa vooral de Christelijke Cultuur in gedrag en ontwikkeling zijn eigen karakter.
Wij moeten daar andere culturen de schuld niet van geven maar constateren, dat wij zelf Gods 'Verbond verlieten. Kunstverheerlijkers en mystieken schrijven kunst met een grote K. Verwarring in dit opzicht komt ook onder christenen voor maar wij moeten niet werken in belang van eigen naam maar ons werk moet een eenvoudig dienend karakter hebben.
(wordt vervolgd)