Schotse avond
1985-04-19
Een receptenbriefje dwarrelde neer op mijn bureau. In het. handschrift van onze arts stond er op geschreven: "Ma 21 Jan reserveren voor Highland Club Dinner". Een recept is een bevel, zo heeft onze dokter ons jaren geleden uitgelegd. Het is een bevel van de voo historische medicijnman, dat moet worden opgevolgd, als je leven je lief is.- Jaargang 29
- nummer 16
Deze zaak werd dus in mijn agenda genoteerd, waarbij de voorpret zich al een beetje deed gevoelen. De Highland Club - moet u weten - dat is de Royal Highland Society te Glasgow, een élite gezelschap van mannelijke Schotten, die elk hun zuivere afstamming genoegzaam hebben aangetoond voor een ballotagecommissie, en die vervolgens plechtig tot het lidmaatschap zijn uitgenodigd, om nog plechtiger te worden geïnstalleerd.
Dat genootschap beoefent chauvinistische zaken als sibbekunde, kennis van tartans 1) en kilts 2); Schotse cultuur, historie, dans en zang, vertelkunst en instrumentale muziek. Een aantal jaren geleden zijnde dokter en. ik eens samen uitgenodigd, als gasten bij zo'n jaarlijks diner aan te zitten. Sinds enkele jaren is onze dokter zelf lid en ditmaal was ik zijn gast. Een eer, maar vooral een genoegen!
Hoewel zijn spreekuur tot zes uur liep, kwam hij me kwart over vijf halen. Zijn vrouw hield de wacht en een collega van Inverraray zou zonodig bijspringen. Hij voelde dus enig schuldgevoel- zei hij - maar zette dat moedig van zich af, want een plattelandsdokter heeft maar heel weinig vrije tijd, laat staan verzetjes. Vandaag was hij gekleed in kilt en heette weer gewoon lain - hoewel hij enkele maanden dokter werd genoemd. Maar blote knieën en witte kousen plus een Schotse muts verdragen geen titels. Overigens waren we op advies van onze vrouwen, een iegelijk de zijne, warm gekleed; ik had zelfs twee paar sokken aangetrokken, want warme voeten eri een koel hoofd houden een mens gezond, zei de beroemde Boerhaave.
Normaal is het twee uur rijden naar het hart van Glasgow: maar de sneeuw viel in dichte vlokken en het tempo werd steeds kalmer. Precies half acht werden we binnen gelaten - de deuren reeds gesloten zijnde -en vonden nog twee tafelplaatsen open. Men had op ons gerekend. Maar het "binnenpijpen" van de soep - waarbij een spelende bagpiper voorde kok uit schrijdt, als deze de soep aan de bestuurstafel serveert - waren we misgelopen. Zo ook het tafelgebed, dat hier nooit vergeten wordt: het zal Burns Selkirk Grace zijn geweest.
Rechts en links aan onze tafel werden handen geschud en voornamen genoemd: achternamen moet je maar van de tartans en kilts aflezen als je kunt. Mijn gastheer Iain wees mij er direct' op, dat zijn overbuurman de officiële kilt van de Macleans droeg - terwijl hij zelf de "huntingdress", de alledaagse kilt, van dezelfde clan 3) droeg. "Waarschijnlijk is hij een hooggeplaatst persoon", zei hij eerbiedig, waarop de ander blijmoedig knikte, Daar mijn clan geen kilt kent, was ik maar in donkerblauw gekleed.
Onbegrijpelijk hoe gemakkelijk de contacten gelegd worden in een gezelschap als dit. Standsverschil kent de fiere Schot toch al niet; maar in een besloten club van. mensen, die allen op hun bonnyold Scotland verliefd zijn, vallen de laatste reserves weg: iedereen is iedereen ter wille, zorgt voor de ander, luistert naar de ander, geniet van het eenvoudige degelijke maal en geniet daarna, van alles wat te berde wordt gebracht. Een fles wijn wordt door twee of drie personen gedeeld - maar allen vechten om te mogen betalen.
Dan wordt de grote bagpipesolo aangekondigd, wat' het eerste applaus uitlokt. De speler – een politie-inspecteur van Glasgow laat zich al spoedig horen, zij het in de verte:' Langzaam komt de scherpe klank van de doedelzak nader, langzaam komt de man binnen, langzaam schrijdt hij door de zaal - zijn aanvangsthema spelend. We horen namelijk een piobereachd 4), de hoofdvorm van de bagpipekunst. Eerst speelt hij een langzaam, simpel deel, dat uit enkele steeds terugkerende tonen bestaat. In drie of vier variaties wordt dit thema ontwikkeld: wordt rijker van tonen, rijker van versieringen, groter van spanning, totdat de toonfiguren uitgroeien tot snerpende kreten. Daarop volgt de anticlimax: het beginthema is ook het slotthema, zij het verrijkt en verzadigd door het middendeel. Tegen het einde schrijdt de speler - die tijdens zijn voordracht geen ogenblik heeft stilstaande deur uit. Het laatste wat je van hem ziet is zijn deinende geplisseerde rok in de felrode Royal Stuart tartan. Zijn spel sterft weg aan het einde van de lange gang.
Maar een daverend en langdurig applaus roept hem -terug. En hij komt terug, nu zonder instrument maar met zijn muts op, zoals het, oude voorschrift luidt. Hij houdt halt voor de bestuurstafel, salueert de president, ontvangt van deze de verguld zilveren kelk met een slok whisky en heft deze op, wanneer de voorzitter eenzelfde "quark" aan de mond zet.
Na een heilwens in gaelic rijm drinken beiden hun kelk in één teug leeg, groeten elkaar opnieuw en de ceremonie is beëindigd.
In de nu volgende pauze legt mijn buurman me uit, wat deze solo inhoudt. De eeuwenoude ballade, die uit het hoofd wordt voorgedragen, heet: "De vlam van de' wraak" en vertelt van een dorp, dat door vijanden is platgebrand. De climax is gebruikt voor dit verschrikkelijk toneel. Het laatste deel tekent het dorp nog eenmaal, maar nu vernield en met schimmige gezichten achter de verkoolde ramen.
Een nieuwe bijdrage wordt aangekondigd - en daar vloeien de sappige Schotse liederen van Robert Burnst door de zaal, gezongen door een begaafde baszanger met 'groot, stemvolumen. Men kent de tekst van elke ballade: sommigen prevelen hem mee, velen zingen zacht een refrein mee en allen zijner bij betrokken; alsof ze het verhaal voor het eerst aanhoren.
De knappe pianist deelt in elk applaus en het ene lied lokt het andere uit. Het is immers omtrent Burns' verjaardag? En daarom behalve het knappe lied 'Als ik een rijk map was' uit de musical 'Fiddler on theRoof" - zijn het uitsluitend Schotse liederen alleen balladen van Burns. Zelfs een dronkemanslied van Burns - compleet met glas, onverstaanbare taal, onzekere stap enkele hikken, een boer en een zich moeizaam tussen de ribben krabben inclusief - het geeft een massaal respons van de enthousiaste zaal. Elke Schot heeft een plaats in zijn hart open voor Robert Burns, de ondeugende volksdichter, die nu en dan per abuis in het verkeerde bed stapte, maar wie nooit iets kwalijk genomen wordt. Omdat Burns zijn eigen volk in vanen en opstaan vertegenwoordigt.
Daarop een lezing met dia’s van een der hoofdfiguren van de Schotse "Kamer van Adel": de instantie die te beschikken heeft over de familiewapens, die regels stelt voor het .industrieel gebruik van heraldische tekens en die het gebruik van familiewapens kan verbieden met het gezag van de openbare rechter. Prachtige beelden van roodgerokte en witgepruikte hoogwaardigheden met staf en wapenkleden verdragen zich goed met de pas bejubelde zanger van het dronkemanslied. Dit land leeft van tegenstellingen en verrassingen. De ernst zit vol gein, de luim heeft een ernstige ondergrond.
Twintig heren staan op, nemen elk hun bagpipe ter hand, vormen, een kring en spelen met overgave hun oorverdovende liederen, dansen en marsen. Ze hebben waarschijnlijk niet vooraf samen geoefend - maar allen kennen de tunes en spelen onberispelijk samen.
Twee harmonica’s en een piano laten reeksen van Schotse, dansen horen, die u wel kent van Beethovens 'Ecossaisen', Er wordt zachtjes meegeneurie:d, gestampt en geklapt, maar altijd ordelijk en volstrekt in de maat; er wordt gedeind, gewiegd en gelachen. Schotse kunst zit vol dans: het land van regen Ziet altijd ergens een zonnestraal!
In de pauze wordt rondgegaan met een rijk versierde ramshoorn, waaruit iedereen snuifje tabak neeint: symbool van saamhorigheid, vredespijp. Er wordt in de pauzes ook geschonken, geklonken en gedronken; wat dacht u nou? - maar het gaat met mate. Wie zich liever aan tafelwijn of jus d'orange houdt, wordt daar niet. op aangekeken. En wie, straks niet zelf auto hoeft te rijden kan, whisky nemen. Maar alles blijft in de beheerste stijl van het Koninklijk Genootschap en precies elf uur valt het laatste dankwoord. We voelen ons weer helemaal Schot en gaan met lachjes en dankbare woordjes uiteen.
Buiten heeft het opgehouden te sneeuwen maar de weg is nog niet zonder gevaar. Zo glijden we voorzichtig door de nacht: langs Loch Lomond, Loch Long, Loch, Fyne en Loch Awe naar ons heerlijke dorp. Om goed één uur rijdt de dokter de steile weg, op naar ons huis en slaat - beleefdheid van weerskanten – de invitatie voor een afscheidsdronk af. Op kousenvoeten sluipt schrijver dezes naar boven, zonder zelfs de honden wakker te maken, kleed zich uit inde badkamer en merkt dat hij nu maar één paar sokken aan heeft. Het andere paar is dus tijdens het goochelnummer verdwenen: in het land van Paul Daniels staat men voor niets. Om 1 uur 23 schuift hij onhoorbaar in beden slaapt, vast, wanneer vrouwlief het lichtje aandoet om te zien of hij nu nóg niet thuis is.
Noten
1) tartan = combinatie van ruiten en kleuren in de Schotse wollen stof.
2) kilt = Schotse rok, door mannen gedragen.
3) clan = totale familie plus aangetrouwden.
4) spreek uit: pieberik.