Eerlijk duurt het langst: over rituele reinheid
2011-09-16
De resultaten van zijn proefschrift uit 2006 over rituele reinheid in het Oude Testament heeft dr. M. H. Oosterhuis nu weergegeven in een boekje voor een groter publiek. Op deze manier is het goud van de wetenschap omgezet in alledaagse pasmunt.- Jaargang 55
- nummer 18
De auteur begint eigenlijk met verwarring scheppen: hij heeft het eerst over echtheid of eerlijkheid als een soort containerbegrip voor allerlei belangrijke begrippen voor het Koninkrijk der hemelen zoals zuiverheid, duurzaamheid, transparantie, reinheid. De kern van het boek gaat over reinheid. Dit begrip had wat mij betreft ook in de titel moeten staan.
Zuiverheid
Voor het besef van veel mensen heeft reinheid primair met hygiëne te maken.
Ook veel Bijbellezers zullen zich waarschijnlijk nog wel even achter de oren krabben. Oosterhuis voorziet in dit kennisgat. Hij opent met Psalm 51, ‘Schep mij een rein hart’ (een: ‘lef tahoor’).
Hij wijst er op dat de vroegste vertalingen van het OT, bijvoorbeeld de Griekse Septuaginta, ‘tahoor’ als ‘katharos’ weergaven wat zoveel als ‘zuiverheid’ betekent. Een woord dat ook vaak wordt gebruikt in verband met het uitzuiveren van vuil en onzuivere bestanddelen bij een edelmetaal of het snoeien van de wijnstok om meer vrucht te krijgen.
In Psalm 12:7 wordt dit zuiveringsprocedé toegepast op de kwaliteit van Gods woorden, die zuiver zijn en een zuiverende werking hebben.
Reinheidsbepalingen
In hoofdstuk 4 wordt nader ingezoomd op de reinheidsbepalingen van het OT.
Hoe werd een mens eigenlijk onrein?
1. Door in aanraking te komen met alles wat met de dood had te maken, bijvoorbeeld deelname aan een oorlog.
2. Afgoderij en voorwerpen en mensen die er mee hadden te maken (land, stad, tempel, priesters).
3. Aanraking of eten van een onrein dier.
4. Vloeiing van zaad of bloed, ook een kraamvrouw was voor een bepaalde tijd onrein. Curieus element is dat een vrouw na de geboorte van een meisje langer onrein was dan van een jongen. Oosterhuis denkt dat het verschil te maken heeft met het feit dat jongetjes op de achtste dag werden geheiligd door de besnijdenis en meisjes niet.
5. Huidvraat of melaatsheid (niet te verwarren met lepra!).
Onderscheid
Een mens kon dus op heel veel manieren onrein worden. Je vraagt je ook echt af hoe de Israëlieten het zelf allemaal konden onthouden en toepassen! Het is een taak van de priesters, de catecheten van het OT, die de mensen moesten leren te onderscheiden tussen rein en onrein (Leviticus 10:10,11). Kennelijk was het dus toen ook al niet zo eenvoudig.
Waarom is of wordt iets onrein? En is dat ook erg? Seks bijvoorbeeld veroorzaakte onreinheid, maar tegelijk hebben we een boekje als Hooglied in onze bijbels. Een leeuw was een onrein dier, maar die onreinheid verhinderde echter geen profeet om hem als symbool te gebruiken voor de Messias. Volgens de auteur herinnert reinheid aan Gods oorspronkelijke schepping. Pas na de zondeval lees je over het onderscheid tussen rein en onrein. Zelfs reine dieren zijn dan symbolen die herinneren aan die verloren onreinheid. En dat geldt ook van de mensen, belijdt Job (14:14): Komt ooit een reine uit een onreine? -niet één.
Hoop
Maar toch is er hoop! Vooral Ezechiël mocht daar in woord en beeld van getuigen: Rein water zal Ik over jullie sprenkelen. In het onderwijs van profeten als Jesaja, Jeremia en Ezechiël is wat betreft de begrippen rein en onrein een bepaalde ontwikkeling op te merken.
Rein slaat dan niet zozeer op het voldoen aan een rituele bepaling, maar meer op de (juiste) gezindheid van het hart. In het werk van Johannes de Doper en de Here Jezus zien we veel overeenkomsten met deze benadering.
En de Here Jezus zelf heeft zijn discipelen ook gewezen op het wegvallen van de regels rond rituele eenheid (Marcus 7:18-19). De oorzaak van de onreinheid van de mens betreft niet de buitenkant van zijn bestaan, maar het innerlijk.
Vooral de Heilige Geest zal die ultieme reiniging bewerken. Nieuwtestamentisch gezien is vooral de doop daar een exponent van. Want uiteindelijk zal het woord van Paulus aan het adres van Titus gesproken volkomen werkelijkheid worden: Voor wie rein is, is alles rein (Titus 1:15a).
Waardering
Het is verleidelijk om nog meer aan te halen. In kort bestek geeft dr. M.H. Oosterhuis veel informatie. En een voorganger die een preek over Psalm 51 moet maken kan ik zeker hoofdstuk 7 aanbevelen. Omdat de auteur zoveel informatie geeft viel me het niet altijd mee om het overzicht te behouden.
Wat mij betreft had dan ook hoofdstuk 3 het eerste hoofdstuk mogen zijn.
Oosterhuis, M.H. (2011), Eerlijk duurt het langst: Bijbelstudies over echtheid in het Oude en het Nieuwe Testament.
Woord en Wereld Bedum. 80p.
€10,75.
Drs. J. Winter is predikant van de NGK Wezep.