De deur in Wittenberg
2008-05-23
Als ik denk aan Maarten Luther, dan is mijn eerste associatie een plaatje uit het stripboek Van nul tot nu. Ik zie een corpulente Saksische monnik voor me, scheldend en tierend bij een houten deur. Terwijl hij zijn ‘95 stellingen’ op de deur van de slotkapel in Wittenberg timmerde, zou hij zich op zijn duim hebben geslagen.- Jaargang 52
- nummer 11
En deze actie zou het startsein zijn geweest voor de ‘reformatie’ - een kerkelijke vernieuwingsbeweging in de zestiende eeuw. Maar wat moeten we ons daarbij voorstellen? Wie vernieuwde wat en waarom?
Het begon allemaal als een universiteitsreformatie.
Veel geletterde mensen verlangden aan het begin van de zestiende eeuw naar een morele en religieuze vernieuwing van de maatschappij.
Luthers hervorming begon in een academische omgeving, waar hij via geleerde disputaties de traditionele kerkleer bekritiseerde. Zoals gebruikelijk discussieerde Luther op basis van stellingen – sommige daarvan kennen we nu nog, zoals de 95 stellingen uit 1517 tegen de handel in aflaten.
Stadsgevoel
Al gauw werd het ook een stadsreformatie.
Toen Luther vanaf 1520 openlijk brak met de besluiten van de paus en zijn ideeën begon uit te dragen via geschriften in de volkstaal, kreeg hij al snel grote aanhang.
Vooral de stadsbewoners hadden al sinds de vijftiende eeuw kritiek op de geestelijkheid en verlangden naar herstel van de kerk. De stedelingen grepen Luthers ideeën aan om lang gewenste hervormingen door te voeren. Dat neemt niet weg, dat ook een reformatie van geloof en spiritualiteit plaatshad. Luther was doordrongen van het besef dat mensen alleen door boetedoening voor Gods gerechtigheid kunnen bestaan. Het was voor hem een bevrijdende ontdekking dat echte boete uitloopt op geloof in het evangelie.
Uit genade geeft God gerechtigheid aan wie in Hem gelooft. Veel tijdgenoten voelden zich aangesproken door deze bevrijdende ontdekking en dit kreeg al snel gevolgen voor de kerkdiensten. Niet langer waren de priester en de mis het centrum van de kerkdienst, maar de preek als begrijpelijke uitleg van Gods evangelie.
Vorsten doen mee
Een blijvend succes werd Luthers hervorming toen het ook een vorstenreformatie werd. In de zestiende eeuw probeerden koningen en keizers meer greep te krijgen op hun onderdanen.
Dat vereiste eenheid in hun gebieden, ook op religieus gebied.
De invloedrijke keizer Karel V, die het ook in de Nederlanden voor het zeggen had, wilde daarom niets weten van Luthers reformatie. Maar er was ook verzet tegen de plannen van de keizer. Diverse vorsten, zoals de prins van Oranje, verzetten zich tegen de centralisatiepolitiek van de keizer en kozen daarbij partij voor de hervorming. Deze politieke dimensie van de reformatie is de belangrijkste reden voor het mislukken van de radicale reformatie.
Sommige tijdgenoten wilden veel verder gaan dan Luther bij de hervorming van de kerk en de samenleving, maar stuitten op verzet van de vorsten. In 1525 werd een massale opstand van boeren, met instemming van Luther, bloedig onderdrukt. Voor radicale hervormingen was geen politiek draagvlak.
Nadere reformatie
Historici spreken tegenwoordig vaak over de zestiende-eeuwse ‘reformaties’ in plaats van ‘Reformatie’.
Vooral sinds het concilie van Trente (1545-1563) kwam binnen de traditionele kerk een vernieuwingsbeweging op gang, de katholieke reformatie.
Gelijktijdig ijverde Calvijn vanuit Genève voor een hervorming van heel de samenleving, waarbij Gods geboden concreet moesten worden toegepast in maatschappij en kerk. Je kunt dit een nadere reformatie noemen, zoals het later in Nederland zou gaan heten. En wat klopt er van het plaatje in Van nul tot nu? In elk geval kon Luther flink schelden. Niet alleen de paus in Rome, maar ook medestanders in het protestantse kamp die anders dachten over het avondmaal kregen onder uit de zak.
Op latere leeftijd heeft Luther zich bovendien erg negatief uitgelaten over de Joden. Wat waarschijnlijk niet klopt, is het verhaal over de stellingen op de deur in Wittenberg.
Niet met hamer en spijkers, maar dankzij de uitvinding van de boekdrukkunst wist Luther zijn tijdgenoten te mobiliseren voor het verzet tegen de misstanden in de kerk. En inderdaad, het volgende plaatje in Van nul tot nu gaat over het belang van de boekdrukkunst.
Jan Kees Nentjes, Daniël Timmerman en Maikel de Kreek verzorgen de afleveringen van Het kanon en de mug.