Een boek van formaat!
1985-02-08
Naast de herdenking van de Afscheiding heeft Nederland dit jaar ook de Willem van Oranje viering gehad. Naast de vele boeken over de Afscheiding die het jaar 1984 heeft opgeleverd heb ik .maar één nieuw boek over Oranje en de Tachtigjarige Oorlog gelezen. Maar dat boek mag er dan ook wezen! Ik doel op het boek Reformatie en Rebellie van dr R. H. Bremmer, 291 bladzijden dik en uitgebracht door Wever in Franeker.- Jaargang 29
- nummer 6
De ondertitel van het boek is: "Willem van Oranje. de calvinisten en het recht van opstand. Tien onstuimige jaren: 1572-1581'.
In zijn “Ten geleide" zegt de schrijver dat hij dit boek laat aansluiten op eerdere publikaties over de Synode van Dordrecht (1974), de herdenking van de tweede synode van Dordrecht (1978), van de Unie van Utrecht (1979) en de tweede Synode van Middelburg en de afzwering van Filips 11 (beide in 1981). De schrijver is dus al zeer geruime tijd bezig met thema's die ook in dit boek (al of niet expliciet aan de orde komen.
In het goedgeschreven en van grote kennis en belezenheid getuigende boek wordt vooral aandacht geschonken aan de gebeurtenissen in die "on stuimige jaren". We komen talloze details tegen, die die tijd voor ons tot leven doet komen, zoals de "staking van winkeliers" in Brussel, voorjaar 1572. uit protest tegen de invoering van de tiende penning door Alva (p.
27), een uiterst belanrijke raadsvergade ring. in het belegerde Leiden (1574), waarbij de acten uitvoerig worden geciteerd en interessante meningsvorming dichterbij komt. pp. 50-51). Verder de 'poging goede formuleringen te vinden, die tenslotte in de Unie van Utrecht voorkomen (146) of de confrontatie tussen Willem van Oranje. en Datheen in Gent (pp. 161 vv.) en ter synode in Middelburg (176 e.v.). We krijgen inzicht in de behoedzame werkwijze van die synode, maar ook lezen we de tekst van spotverzen op Alva (27), de woorden van Graaf Jan tegen de Zutphenaren (149), een minder bekend vers uit het Wilhelmus (25) en 'zinsneden uit de Afzweringsacte van 1581. (219 e.v.). Dat alles als een snelle en vluchtige opsomming. Eindeloos veel meer zou te noemen zijn. Voor mij persoonlijk was haast nog interessanter het grondleggende eerste hoofdstuk, waarin uitvoerig wordt ingegaan op de vraag: heeft men het recht van opstand? En zo ja, wie dan wèl en wie niet. Snel' en vaardig zet Bremmer de grote lijnen op papier in het denken van Calvijn, Luther en Zwingli, maar ook Beza, John Knox (heel kort) en van het werk Vindiciae contra Tyrannos, dat uitvoerig wordt geciteerd. Een aantal zaken hierin is voor de meelevende en meedenkende christen nog steeds van groot belang, Francis Schaeffer grijpt er in zijn werk over de wetgeving in de Verenigde Staten geregeld op terug.
Uiterst boeiende stof vond ik het. Dat laatste vond ik wat minder het geval bij het tamelijk uitvoerig weergeven van visies aangaande de Tachtigjarige Oorlog, door de historici Geijl, Rogier en Enno van Gelder, resp. "vrijzinnig socialist", rooms-katholiek en liberaal (?). Bremmer geeft daarbij de standpunten overigens duidelijk weer en hij schroomt niet zelf te kiezen.
Zoals hij al vroeg in het boek zegt "kiezen we positie in de gereformeerde traditie van Groen van Prinsterer" (8). Dat blijkt ook bij zijn conclusie, dat ik hier weergeef: "Het wordt tijd, dat men oog krijgt- voor het feit dat de opstand juist aan de gereformeerden zijn welslagen dankt tegenover tirannie en onderdrukking door het Spaanse eenheidsbewind. Het was hun vastberadenheid die de crisis in het begin van de jaren tachtig heeft overwonnen." (230)
Het lijkt me toe dat niet iedereen voldoende kijk op geschiedenis heeft (of zelfs wil hebben om met Bremmers boek aan zijn of haar trekken te komen. Het is niet het soort boek dat de gemiddelde lezer in één adem uitleest. Het is echter wèl een werk waarin de lezer onder de indruk komt van de eruditie en de werkkracht van de auteur. Fijn dat door het schrijven van dit soort boeken Bremmer laat zien dat in hem (uiteindelijk toch) geen historicus verloren is gegaan. Hij heeft er goed aan gedaan het werk te schrijven. Uitgeverij Wever, dank dat u het op de markt hebt gebracht. Voor wie echt gemotiveerd is tot het lezen van zo'n boek zal de prijs geen belemmering zijn.
Bremmer, Reformatie en Rebellie.
Wever, Franeker. 291 pag., geb., prijs f 39,50.