GANDHI-2
1983-03-25
Het vorige artikel eindigde met de vraag: Wie was Gandhi? U weet: juist in deze weken is een film over het leven van Gandhi te zien in vele nederlandse bioscopen. Hoe komt het dat zijn persoon zo velen aanspreekt 25 jaar na zijn dood? Wie was deze buitengewoon twintigste eeuwse "heilige"?- Jaargang 27
- nummer 12
Twee tegenstrijdige antwoorden De vorige keer heb ik u al twee antwoorden op deze vraag gegeven.
In "Evangelisch Commentaar" 25-2-'83 pag. 11 e.v. wordt Gandhi aangeprezen als de derde weg tussen communisme en kapitalisme (alsof deze twee "systemen" gelijkwaardig zouden zijn ... ). Gandhi is van universele betekenis voor de mensheid, zo lezen wij daar. Als hij dat werkelijk was, was hij een soort tweede heiland. In de Haagse Post (26-2-'83) krijgen wij een heel ander antwoord: daar verschijnt een artikel over Gandhi met de titel: een tragische paradox. Dat is het antwoord dat die schrijver geeft op de vraag: was Gandhi een soort tweede Jezus? Tussen deze twee extreme posities bewegen zich de meeste artikelen die naar aanleiding van deze film in haast alle dagbladen en weekbladen verschijnen.
E.C.
Het blad Evangelisch Commentaar - dat pas is opgericht o.l.v. een groep hervormd-gereformeerde theologen (J. T. Bakker, K. A. Schippers, A. A. Spijkerboer e.a.) geeft inderdaad boeiend eigentijds nieuws.
De vage richting van het blad is "op weg naar een nieuwe spiritualiteit", "dialoog met de godsdiensten", "nieuwe liefde voor het Jodendom", "de winst van de psychologie in het pastoraat", "geen polarisatie met de evangelischen".
In dat kader past nu ook dit artikel van dr J. Feddema over Gandhi: een derde weg? Welke vraag positief beantwoord wordt.
De derde weg
Dr Feddemda zegt: Wij staan voor de vraag hoe de mensheid moet overleven in dit verschrikkelijk tijdsgewricht van nucleaire bewapening.
Daarvoor nu gaf Gandhi ons een model nl. om vanuit de idee dat alle mensen broeders zijn ieder gebruik van geweld af te zweren.
Het zal ook wel moeten want "de militaire techniek heeft deze ethiek tot een noodzaak gemaakt. De klassestrijd militair uitvechten is niet meer mogelijk. Met de huidige wapens betekent dit collectieve zelfmoord."
Wij zullen de toekomstige conflicten alleen nog met de ethiek van Gandhi kunnen oplossen. Die ethiek is de ethiek van het "niet weerstaan van de boze". Gandhi heeft voor het eerst in de geschiedenis aangetoond dat actieve geweldloosheid niet slechts de zaak is van één individu, maar dat dit collectief en op grote schaal kan worden toegepast.
Tot zover dr Feddema's standpunt.
Begrijpelijke bewondering
Wie zich in Gandhi's leven verdiept komt ook inderdaad onder de indruk van de wijze waarop Gandhi met inzet van zijn leven het onrecht bestrijdt. Ook het geweld in eigen gelederen.
Wanneer op een keer zijn eigen medestanders getegd door een gewelddaad van de Britse overheid een politiebureau in brand steken, waarbij verscheidene politiemensen omkomen, zet Gandhi de actie onmiddellijk stop en trekt zich terug om te vasten. “Vrijheid verwerven door moord, daar doe ik niet aan mee" laat hij weten. Maar het was toch maar een enkel incident ... zo pleiten zijn medewerkers. Gandhi antwoordde: vertel dat maar aan de familie van de slachtoffers. Ik wil vasten als boetedoening voor mijn aandeel hierin." Elsevier 12-3-'83, pag. 93.
Voor Gandhi hangen het doel en het gebruik van het middel dat tot het doel moet leiden samen. Grote doelen zijn alleen door die middelen te bereiken die al iets weerspiegelen van het doel dat men najaagt.
Dat was voor Gandhi: de liefde die bereid is tot lijden, ja zelfs tot het offer van het eigen leven.
Vreugde komt nooit voort uit pijn die men anderen aandoet, maar uit de pijn die men vrijwillig op zich neemt. Het lijden is oneindig veel machtiger dan de wet van de wildernis (= het recht van de sterkste).
Het opent de oren van de tegenstander die anders dicht zijn voor de stem van de rede.
Dit is volgens Gandhi ook de leer van Jezus geweest. "Ik beschouw het Westerse christendom in zijn praktische uitwerking als een ontkenning van het christendom van Christus" heeft hij eens gezegd.
Dit soort woorden van Gandhi en sommige van zijn daden maken indruk op ieder die er kennis van neemt.
Kritiek
Toch moeten wij niet vergeten dat Gandhi dit alles zei en deed vanuit een totaal andere levensbeschouwing en religie dan de christelijke.
Daar Egt mijn bezwaar tegen Feddema's visie. Heeft Feddema dan nooit gelezen dat deze zelfde Gandhi de boodschap van het evangelie van de verzoening afwees? Het kruis van Christus is voor hem hetzelfde als een andere vorm van geweldloos verzet.
Ik las in R.G.G.: Gandhi was een strenge tegenstander van de christelijke zending in zijn land en vertegenwoordigde de mening dat de Indische cultuur boven allen verheven was en dat het hindoeïsme universele aanspraak heeft op de waarheid" 11, 1199.
Zijn kracht voor geweldloos verzet putte Gandhi uit zijn religie: "de wortels van Gandhi's geweldloze liefde liggen in het absolute vergeten van het kleine zelf (zelfloosheid).
Terwille van de realisering van het grote zelf (God of Waarheid).
God is voor Gandhi identiek met de waarheid en die zetelt in het hart van ieder mens. Doel van het leven is de volledige bewustwording van die waarheid in ons. Daardoor wordt de mens één met God. Die eenwording wordt bereikt via onthechting en ascese èn door de geweldloze liefde tegenover alles wat leeft. Kortom door de kracht van de ziel.
Heel mijn leven, zegt Gandhi in zijn autobiografie is een lange weg om God te vinden. Gevonden heb ik Hem niet, maar als ik soms een glimp van Hem opving dan leek het mij toe dat Hij alleen werkelijk is en al het andere onwerkelijk. (blz. 16).
Gandhi's leer is de Oosterse leer van de zelfverlossing van de mens door verheffing van de krachten van de ziel.
Die heeft Gandhi gemobiliseerd voor een sociaal doel. Dat is zijn grootheid.
Ik kan niet begrijpen waar hij zijn sociale bewogenheid uit putte. Uit die indische leer die hij beleed vloeit zij niet voort.
Alleen het is onjuist Gandhi als een soort heilige te annexeren voor het christendom.
Oosters denken
Wie in aanraking komt met Gandhi doet er goed aan de grondgedachten van het Oosten te herkennen:
1. In de wereld van de Oosterse godsdiensten is het lijden zelf een geestelijke wet die een mens bevrijdt uit de kringloop van het bestaan (Samsara), als een mens die weg tenminste vrijwillig kiest voor het goede doel.
Het is een verlossingsweg.
In het Oosterse denken is de individuele unieke persoonlijkheid van de mens niet van de hoogste waarde - de unieke verschijningsvorm van ieder mens verdwijnt en komt in een andere gedaante weer terug: daarom heeft zelfdoding - of het offer van het eigen leven een heel andere betekenis dan bij ons. Het brengt mij in een later bestaan in een hogere orde terug. Het levert veel op.
2. De Oosterse godsdiensten zijn allen pantheïstisch. Dit betekent dat het onderscheid tussen God en wereld -en ook tussen buitenwereld (samenleving) en binnenwereld (mijzelf) vervloeit.
Het is alles één groot proces waarin de mens is opgenomen en waarbinnen de mens moet kiezen voor een éénwording met God - door hogere bewustwording - of tot verduistering van het licht dat in ons is.
In de bijbel komt ook pantheïsme voor. In de vorm van Kanaänitische vruohtbaarheidsgodsdienst: Baäl en Astarte. Het Oosten is in wezen niet zo ver verwijderd van wat de bijbel Kaänitisch noemt. De verheven God die zich aan Israël heeft doen kennen, verafschuwt iedere vereenzelviging van vruchtbaarheid - of zielskrachten of zelfs universele scheppingskracht met Hem.
In de bijbel blijft de mens mèns en wordt nooit God - en alle georakel over diepe éénwording met God - door diepere bewustwording - is niets dam. een subtiele vorm van wat Eva ook al wilde en wat later tegenover Kanaänitisme wordt afgewezen.
Ontwakend geweten
Toch zijn wij hiermee niet "klaar" met Gandhi, Verre van dat. Als ik luister naar wat hij zegt over het christendom en haar geschiedenis dan komen mij voor ogen de langdurige tijden waarin de kerk heeft geprobeerd om de civitas dei op aarde op te richten - met macht en geweld, de vele boze zweren in de geschiedenis van ons christelijke Westen - van kruistochten tot godsdienstoorlogen, van de slavernij tot jodenvervolgingen en opnieuw sta ik voor een raadsel. Hoe kon dat nu dat dit in een "christelijke" cultuur alles mogelijk was? Hoe kan het dat uit onze cultuur zulke ontzettende wapenuitvindingen zijn voortgekomen en dat onze cultuur zich vandaag verliest aan materiële welvaart ten koste van de armen en ten koste van de schepping? Ik zou liever willen dat de film van Gandhi een bijdrage levert ,aan een ontwakend geweten dan aan allerlei methoden van geweldloos verzet of burgerlijke ongehoorzaamheid.
Ik zie die laatsten niet als echt positieve krachten in onze samenleving.
Die zullen wel vrij komen als ons geweten ontwaakt en als in de uitzonderlijke krisis waarin wij terecht gekomen zijn in de wereld er ook een uitzonderlijke ommekeer plaats vindt. In verootmoediging voor God.
Als Jezus aan Israël een barmhartige Samaritaan voorhoudt als voorbeeld, zouden wij dan niet zó ook op Gandhi mogen letten?
Haagse Post
Tenslotte; u heeft gemerkt: op de vraag wie Gandhi was vind ik als het erop aankomt toch het antwoord van het E.C. minder dicht bij de waarheid dan het antwoord van de Haagse Post. De Haagse Post geeft m.i. een beter antwoord door Gandhi een tragische paradox te noemen. Paradox omdat hij twee innerlijke tegenstrijdigheden in zich herbergt. D.H.P. werkt dit uit naar de politieke kant, Enerzijds een handig politicus die voor de opbloei van het Indisch nationalisme zorgde, anderzijds een mahatma, dat betekent een grote ziel - een heilsIeraar die ten diepste de wereld ziet als schijn (maya) die je moet ontvluchten. Ik neem dat woord paradox over als van toepassing op een man in wie twee innerlijk onverzoenbare werelden (Israël en Kanaän) om de voorrang streden.
Tragisch wèl, omdat inderdaad de vraag overblijft aan het slot "Gandhi heeft India doen ontwaken, maar waartoe?"