Als de balans is verstoord
2011-10-21
Overal waar mensen met elkaar omgaan, komen conflicten voor. Juist binnen de familie zijn ze ingrijpend.- Jaargang 55
- nummer 21
Soms vraag je je af waarom een klein incident tot een groot conflict kan leiden. Onenigheden en verwijten die onder de oppervlakte leven, kunnen door een relatief kleine aanleiding zichtbaar worden.
| Na de dood van hun ouders heeft Leonie haar jongere zus Kim in huis genomen. Als Kim besluit om zelfstandig te gaan wonen, wordt Leonie kwaad:‘ Al die tijd heb ik voor je gezorgd en nu laat je me zomaar in de steek’. |
De contextuele benadering, waarvan de Hongaars-Amerikaanse psychiater Ivan Boszormenyi – Nagy de grondlegger is, heeft oog voor de balans tussen geven en ontvangen in belangrijke relaties zoals die tussen ouder en kind. Een kind wordt geboren met een natuurlijk vertrouwen dat aan zijn behoeften tegemoet gekomen zal worden. Het ligt niet paniekerig op zijn ouders te wachten of het wel zorg en eten krijgt, maar het gaat daarvan uit. Meestal worden onze basisbehoeften ook voldoende vervuld.
Het kind leert om te geven en te ontvangen in relaties en bouwt zo vertrouwen op: een ‘constructief recht’. De balans tussen geven en ontvangen van ouders en kinderen is overigens asymmetrisch.
De ouder geeft in tijd, zorg, aandacht meer aan het kind dan andersom. Toch is er sprake van balans binnen die relatie, doordat het kind als kind iets teruggeeft aan de ouders.
| Betty van drie komt naar moeder toe met een hanenpoottekening: ‘Mama lief!’ Moeder geeft haar een knuffel: ‘Wat ben ik daar blij mee.’ Zo bouwt Betty het besef op dat ze iets kan geven wat er toe doet. |
Recht en onrecht
Maar soms gaat het mis en raakt de balans verstoord. Bij het opgroeien is de ouder niet altijd in staat om het kind te verzorgen of het emotionele steun en warmte te geven. Soms is de ouder afwezig of gevoelsmatig onbereikbaar.
Het kind kan daardoor een gebrek aan veiligheid of eigenwaarde krijgen, of een besef ontwikkelen dat zijn of haar persoon niet belangrijk is.
Het komt tekort in zijn ontwikkeling op onderdelen die essentieel zijn om evenwichtig op te groeien en zelf aan anderen voldoende veiligheid en liefde te geven. Eigenlijk blijft er in dat geval als het ware een rekening openstaan: aan het natuurlijke recht van het kind op verzorging, aandacht en liefde wordt onvoldoende voldaan, er wordt onrecht ervaren. Daardoor wordt soms wantrouwen (‘destructief recht’) naar de medemens opgebouwd in plaats van vertrouwen.
| Henk heeft het niet gemakkelijk gehad thuis. Zijn vader laat duidelijk blijken dat Henk tekort schiet, zijn vader had liever geen kind gehad dan een kind zoals Henk. Als Henk in de puberteit komt, begint hij te stelen en drugs te gebruiken. ‘Waarom zou ik mijn best doen als ik het toch nooit goed kan doen? De mensen zijn tegen mij, nou, dan ben ik ook tegen hen.’ |
Naast het wantrouwen dat een rol speelt, blijft de behoefte aan liefde en verzorging bestaan en vaak proberen we dat als volwassen mensen van anderen te ontvangen. Omdat we zelf tekort gekomen zijn, kunnen we ook moeilijk aan anderen geven. Dat er zo een ‘roulerende rekening’ ontstaat, is geen bewust proces, maar komt wel veel voor.
| Henk heeft dus als kind niet veel bevestiging gekregen. Kritiek voerde de boventoon in de benadering van zijn vader. Hij komt gelukkig zijn periode van diefstal en drugsgebruik te boven en krijgt een relatie. Als hij trouwt, zoekt hij veel bevestiging bij zijn vrouw. Kritiek kan hij niet verdragen. Als zijn zoontje opgroeit, betrapt hij zich erop tegenover zijn kind even kritisch te zijn als zijn vader vroeger tegenover hem was. |
Enerzijds ziet Henk als het ware zichzelf weer in een afhankelijke positie en wil hij graag aan zijn kind geven wat hij zelf gemist heeft. Anderzijds roept het gedrag van zijn kind eenzelfde gevoel op als hij als kind had, namelijk dat hij het niet goed kan doen. En uit onmacht herhaalt Henk het gedrag van zijn vader.
Conflicten in gezin of familie kunnen diep doorwerken. Er zijn situaties waarin het belang van de ander op een ernstige manier geschaad wordt, bijvoorbeeld bij huiselijk geweld, ontrouw binnen een huwelijk, incest en een klimaat van voortdurende kritiek. Het slachtoffer krijgt op zijn of haar beurt als het ware het recht om anderen te wantrouwen en af te wijzen. Het doorbreken van de ‘roulerende rekening’ vraagt een bewuste keus en lukt soms alleen met hulp van een ander of van God. Het is helend en kan diepe voldoening geven als je merkt dat je ondanks je eigen gemis in staat bent de ander te geven wat je zelf zo graag had willen krijgen.
Loyaliteitsconflicten
In veel familieconflicten gaat het om botsende loyaliteiten. Van nature is een kind trouw aan beide ouders. Scheiding kan daardoor een ernstig loyaliteitsconflict opleveren.
| De vader en moeder van Manon zijn onlangs gescheiden. Moeder is vaak boos op vader. Als Manon een weekend bij hem is geweest, durft ze niet te vertellen dat ze het best leuk heeft gehad. Ze krijgt een innerlijk conflict; voor wie moet ze kiezen? Op de duur gaat ze bij vader wonen. |
Daarnaast kan de loyaliteit aan onze afkomst (verticale loyaliteit) in botsing komen met de loyaliteit in gekozen relaties (horizontale loyaliteit).
| Mark is twee jaar geleden getrouwd en woont in dezelfde plaats als zijn ouders. Zijn ouders verwachten hem elke week na de kerkdienst op de koffie, maar zijn vrouw wil afspreken met vrienden. Mark wil zijn ouders niet teleurstellen en ook graag zijn vrouw tevreden stellen. |
Wortels
Ook kunnen conflicten in families, bijvoorbeeld tussen kinderen, eigenlijk een voortzetting of uiting zijn van een conflict tussen hun ouders.
| Peter en Frits zijn broers uit een groot gezin in het Westland. Hard werken en saamhorigheid is het devies. Hun vader is een dominante man die ervan overtuigd is dat een pak slaag op zijn tijd gezond is. Hun moeder is een zachtaardige vrouw die een hekel heeft aan conflicten en problemen sust of ontkent. In hun huwelijk is de manier van omgaan met conflicten een onopgelost geschilpunt. Peter aardt naar zijn vader, Frits naar zijn moeder. Peter is de oudste, hij leert en praat niet gemakkelijk. In de puberteit ontwikkelt hij zich tot een sterke jongen die erop slaat als hij zijn zin niet krijgt. Frits is een gevoelige jongen die bang is voor zijn broer. Hij lijdt onder de agressie van Peter, maar durft er niet over te praten. Als Frits volwassen is wil hij zijn broer niet meer ontmoeten. |
Uit dit voorbeeld blijkt, dat conflicten meer gewicht kunnen hebben dan een simpel meningsverschil en dieper kunnen gaan dan ‘als hij nu maar niet zo koppig was’. Conflicten gaan over verwachtingen die niet overeenstemmen en/of over belangen die uiteenlopen. Bij familieconflicten zijn die belangen en verwachtingen verbonden met je wortels, met relaties die van existentieel belang zijn en daarom vaak niet luchtig of zakelijk kunnen worden opgelost.
Conflicten verwijzen contextueel bekeken altijd naar een verstoorde balans tussen geven en ontvangen. Geven in relaties kan veel vormen hebben. Het kan zorg, tijd, aandacht of hulp zijn.
Maar ook de grenzen van de ander respecteren, de ander ruimte geven of niet tot last zijn. Conflicten kunnen ontstaan als wat de één heeft willen geven, door de ander niet is opgemerkt, of als er te veel of te weinig gegeven of ontvangen is.
Bijbelse principes
De Bijbel geeft praktische richtlijnen voor omgaan met conflicten. Zowel Jezus als de apostelen wijzen de weg van rechtvaardigheid, genade, liefde en hoop: rechtvaardigheid, in het verantwoordelijk zijn voor je daden en in de bescherming van de zwakke; genade, in Gods vergeving van onze zonden en het vergeven van hen die ons kwaad gedaan hebben; liefde (‘Heb uw naaste lief als uzelf’), in de oproep de ander tot zijn recht te laten komen en hoop omdat in Jezus Christus kracht gevonden wordt die stappen richting herstel en vernieuwing mogelijk maakt.
De contextuele benadering leent zich goed voor gebruik in pastoraat, omdat er veel raakvlakken zijn met Bijbelse principes, bijvoorbeeld in aandacht voor rechtvaardigheid in relaties, oog voor het belang van alle betrokkenen, acties gericht op herstel en nadruk op het belang van handelen van de huidige generatie voor de toekomstige.
Recht doen aan onrecht
Vaak hoor je bij conflicten binnen een kerkgemeenschap de oproep: vergeef elkaar! Dat is de weg die Jezus ons geleerd heeft.
Maar hoe waar dit ook is, aan vergeven gaat vaak een weg vooraf, een weg waarop recht wordt gedaan aan het onrecht.
1. Als God ons vergeeft, is dat onmiddellijk.
Als wij vergeven, is het een proces, zoals het schillen van een ui: elke keer opnieuw, tot de pijn die erbij hoort steeds minder wordt. Juist in kerken zie je regelmatig dat mensen te snel vergeven, zonder stil te staan bij wat het je kost om te vergeven.
Daarmee nemen ze opnieuw een positie in van zorg voor de ander, zonder dat die volop is aangesproken op zijn verantwoordelijkheid. Te snel vergeven kan als gevolg hebben dat boosheid en verdriet als het ware ondergronds gaan. Dat kan leiden tot stille wrok, maar ook tot depressie. Het is een vitaal onderdeel van de verwerking om boosheid en verdriet om wat oneerlijk, pijnlijk en schadelijk was, te mogen ervaren.
God is een God die net als wij geraakt wordt door onrecht dat Hem wordt aangedaan. Num. 14: 11: ‘Hoe lang nog zal dit volk Mij afwijzen? Hoe lang nog zal het weigeren op Mij te vertrouwen ondanks alle wonderen die ik heb gedaan?’
2. De weg van vergeving leidt inderdaad tot heling, maar er gaat een belangrijke stap aan vooraf, namelijk de erkenning dat onrecht heeft plaatsgevonden.
| De oudste dochter van een gezin met zes kinderen worstelt met vergeving. Haar vader heeft hen verlaten toen zij tien was, en heel haar puberteit heeft ze geleden onder de moeite van haar moeder, de zorg voor de andere kinderen en het verlies van een onbezorgde jeugd. Pas als in pastoraat benoemd wordt dat het niet goed is dat de vader geen verantwoordelijkheid voor het gezin heeft genomen en dat het niet naar Gods wil is dat kinderen op zo’n jonge leeftijd zoveel zorg dragen, ontstaat er ruimte om te beginnen met vergeven. |
Het is essentieel dat zij erkenning krijgt voor wat zij geïnvesteerd heeft en wat het haar gekost heeft om dat te doen.
En het benoemen van wat verkeerd geweest is, schept ruimte. ‘Alles wat door het licht ontmaskerd wordt, wordt openbaar, en alles wat openbaar is, wordt zelf licht.’ Ef. 5:13,14a.
3. Soms is de pijn te groot en kun je (nog) niet vergeven. Er is dan ruimte nodig om te kunnen rouwen om wat gemist is. Het biddend rouwen waarbij de heilige Geest als Trooster aanwezig is (’De Geest zelf pleit voor ons met woordloze zuchten,’ Rom. 8:26b) schept gaandeweg ruimte in de richting van vergeving. In de fase van rouw kun je de ander helpen om tegen God te zeggen: ‘Ik zou wel willen vergeven, wilt U mij helpen zover te komen dat ik dat ook echt ga doen?’
Verzoening?
Degene die onrecht heeft toegebracht, de dader, wordt in de contextuele benadering geactiveerd om de schade onder ogen te zien. Dat biedt de kans om verantwoordelijkheid te nemen en waar mogelijk de weg in te slaan van vergeving vragen en verzoening zoeken. Het slachtoffer kan leren om de dader rechtstreeks aan te spreken en verantwoordelijk te houden, en tegelijk zelf verantwoordelijkheid te nemen voor de eigen kant van het verhaal.
Voor verzoening zijn twee partijen nodig, zodat een beweging richting herstel van de relatie kan plaatsvinden. Verzoening is vaak pas mogelijk als degene die onrecht is aangedaan, werkelijk voelt dat de ander pijn heeft om wat hij heeft aangedaan. Waar conflicten gaan over grenzen die geschaad zijn, is een eerste zorg dat grenzen hersteld en gerespecteerd worden. Dat betekent in een herstelproces, dat steeds opnieuw gezocht moet worden naar wat in die situatie passend is. Herstel betekent niet altijd samenzijn.
| Toen Jacob terugkwam naar Kanaän en bang was voor zijn broer Esau, zegende God hun ontmoeting, maar Jacob ging niet bij Esau wonen (Gen. 30). |
Stappen in vergeving
Vergeving kun je eenzijdig doen. Vergeving betekent niet: het was niet zo erg, of: als ik je vergeven heb, ben je niet meer verantwoordelijk.
Vergeven betekent loslaten, ervoor kiezen om de last van datgene wat je is aangedaan niet langer te dragen, het recht van vergelding aan God geven en daarmee doen wat in Rom. 12: 19 staat: ‘Neem geen wraak, geliefde broeders en zusters, maar laat God uw wreker zijn.’ Als je vergeeft, houd je de schuld van de ander niet langer tegen hem. De consequenties van de daden blijven voor rekening van de dader; die worden niet uitgewist. Als een man hard en veeleisend is geweest naar zijn vrouw, kan zij hem dat vergeven, maar hij zal moeten werken aan het opbouwen van veiligheid en vertrouwen in hun relatie.
In pastoraat en begeleiding zijn de volgende stappen helpend:
1 Erkennen dat er onrecht is geleden;
2 Hardop uitspreken naar God toe dat wat er gebeurd is, niet naar zijn wil was.
God is een God van recht, Hij haat het onrecht. Het is heel belangrijk om deze erkenning of belijdenis te expliciteren. Je doet dan wat Jezus ons leert (Jak. 5:16). Het effect is dat er ruimte komt om te gaan vergeven.
Vergeef degene die je kwaad heeft gedaan en vraag ook vergeving aan God voor je zondige reactie op het gekwetst zijn (bijvoorbeeld wrok, haatgevoelens, zelfmedelijden, verkeerde compensatie voor pijn door jezelf te troosten met eten, alcohol, dingen kopen).
3 Afstand nemen van je oude gedragspatroon en bedenken welk nieuw gedrag opbouwend is. Neem je voor om dat ook in de praktijk te brengen; bijvoorbeeld, als je de neiging hebt je terug te trekken in de omgeving van de persoon met wie je een conflict had, neem je dan voor initiatief te nemen om een praatje te maken.
4 Bidden om vervulling met de heilige Geest.
God heeft ons een kostbaar geschenk gegeven, zijn Geest die in ons woont en ons leiding wil geven. Bid dat zijn wil gebeurt en dat je openstaat voor zijn leiding. Bid dat je de ander als het ware door de ogen van Jezus mag zien.
5 In de praktijk brengen en doen wat je je voorgenomen hebt.
Tegengestelde belangen zijn onderdeel van ons leven. In Christus hebben we een unieke hulpbron in wie we rechtvaardigheid, liefde en hoop vinden om in wijsheid met elkaar om te gaan.
Agnes Huizenga werkt als contextueel therapeut (www.intersession.nl). Ze is getrouwd en moeder van drie kinderen. Ze is actief betrokken in gebedspastoraat en werkt mee aan het vrouwenblad Eva. Ze is lid van de NGK te Houten.