Kerkvisitatie en NGK: een allergische combinatie?
2008-06-20
DOOR JAN SMIT- Jaargang 52
- nummer 13
'Elkaar bijstaan, op elkaar acht geven en elkaar tijdig vermanen.' Dat is de opdracht die artikel 37 van het Akkoord voor Kerkelijk Samenleven geeft aan de kerken die verenigd zijn in één regio. In de praktijk gaan de Nederlands Gereformeerde regio's hier op verschillende manieren mee om. Eén vorm van onderling meeleven is de kerkvisitatie. Een methode die bezig lijkt met een bescheiden comeback.
In de Christelijke Gereformeerde Kerken en de Gereformeerde Kerken Vrijgemaakt is kerkvisitatie een gangbaar begrip. Het houdt kort gezegd in dat de classis predikanten en/of ouderlingen benoemt tot visitatoren die jaarlijks de kerken in de classis bezoeken.
Het doel is vast te stellen of de ambtsdragers in de kerken in alles het heil van de gemeente dienen. Waar nodig kunnen de visitatoren een vermaan laten horen.
Volgens dominee Kor Muller, predikant van de Nederlands Gereformeerde Kerk van Haarlemmermeer-Oostzijde, is kerkvisitatie niet een methode die rechtstreeks aan een bepaalde Bijbeltekst is te koppelen.
Wel vindt hij dat er een duidelijke parallel met de Bijbel is te trekken. 'In Handelingen zie je dat er allerlei verbindingen zijn tussen de gemeenten door de bezoeken die de apostelen, en dan vooral Paulus, daar brengen. Je zou kunnen zeggen: Paulus is de eerste kerkvisitator geweest.' Binnen de NGK is sinds de kerkscheuring aan het eind van de zestiger jaren sprake van een stevige allergie voor kerkvisitatie. Muller: 'In die tijd is een geweldige vrees ontstaan voor bevoogding van bovenaf. De tendens was: dat nooit weer. De plaatselijke gemeente is autonoom en liever geen bemoeienis vanuit het kerkverband met het lokale wel en wee. Ik heb dat zelf altijd
gezien als een overreactie.'
Regionale bezoekcommissie
Volgens Muller vindt momenteel een correctie plaats op die reactiehouding ten opzichte van kerkvisitatie. Hij geeft aan waardoor: 'Regio's werden op een laat tijdstip geconfronteerd met moeiten in gemeenten en zeiden dan: dat hadden we veel eerder moeten weten, dan hadden we er wat aan kunnen doen.
Om de betrokkenheid tussen de kerken te vergroten, werd vervolgens teruggegrepen op het oude instituut van de kerkvisitatie.' Ten tijde van zijn predikantschap in Heerenveen heeft Muller de opzet meegemaakt van een regionale bezoekcommissie in de regio Noord-Nederland. Hij maakte zelf deel uit van deze commissie. Dit proces maakt hij nu opnieuw mee in zijn huidige regio Amsterdam-
Haarlem. De lessen uit het verleden moeten daarbij wel in rekening worden gebracht.
'Als je ervaren hebt hoe het verkeerd kan gaan, dan moet je daar wel op bedacht zijn.
Waar we nu in de regio Amsterdam-Haarlem iets gaan doen in de richting van kerkvisitatie, daar gaan we ook zoeken naar een goed evenwicht tussen het respecteren van plaatselijke autonomie en het bevorderen van regionale betrokkenheid.' Verantwoorden
Hoewel de traditionele vorm van kerkvisitatie niet is opgenomen in het Akkoord voor Kerkelijk Samenleven, wordt hij al jarenlang toegepast in de regio Enschede-Zwolle.
Regioscriba zuster Rudy Pieffers licht de gevolgde werkwijze toe. 'Er zijn twee teams actief van elk twee visitatoren. Zij worden door de regio benoemd voor een periode van zes jaar met eenmaal de mogelijkheid van herbenoeming. De manier waarop de regio kerkvisitatie in praktijk wil brengen, is vastgelegd in een document dat door de regio is goedgekeurd.
De visitatoren rapporteren schriftelijk aan de regio over de door hen gebrachte bezoeken. Dat doen ze alleen nadat de betrokken kerk het rapport heeft gelezen en ermee heeft ingestemd. De visitatoren zijn in de regiovergadering aanwezig wanneer hun rapportage wordt besproken. Eventuele vertrouwelijke zaken worden mondeling gerapporteerd, indien nodig gebeurt dat in comité.' Deze invulling van kerkvisitatie voldoet aan de behoeften van de kerken in de regio Enschede-Zwolle.
Rudy Pieffers: 'De kerken ervaren de huidige gang van zaken als positief. Tijdens een gedachtewisseling over dit onderwerp op de laatstgehouden regiovergadering kwam als positief punt naar voren dat je als kerkenraad de mogelijkheid hebt je naar buiten toe te verantwoorden.
Als kerkenraad word je daardoor weer even scherp gesteld.'
Kerkelijke rondvraag
De situatie in Overijssel is niet representatief voor het hele land. Verschillende regio's geven aan dat er geen kerkvisitatie plaatsvindt. De onderlinge betrokkenheid in regioverband wordt dan meestal op een andere manier vormgegeven.
Hans de Vlieger, scriba van de regio Harderwijk, schetst de daar gevolgde methode: 'Elke kerk maakt een schriftelijk verslag van haar gemeentelijk leven en zendt dat aan de regiokerken.
Deze verslagen worden afzonderlijk besproken op een regiovergadering. De regiovergadering draagt er zorg voor dat dit op elkaar acht geven regelmatig plaats heeft. Iedere kerk komt om de vier jaar aan de orde.' In de regio Arnhem wordt een andere aanpak gevolgd.
Regioscriba Pieternel van Langevelde: 'In de regiovergadering geeft bij de kerkelijke rondvraag telkens een kerk een bepaald onderwerp aan ter bespreking. Daardoor worden de andere kerken binnen de regio geïnformeerd over iets wat in die gemeente speelt en kunnen ze erover meepraten. Dit is in de regiovergadering van maart 2008 besloten en zal voor het eerst plaatsvinden tijdens de regiovergadering in het najaar.' De regio Dordrecht-Gorinchem zit op dezelfde lijn, blijkens de toelichting van regioscriba Willy van Eijk: 'Incidenteel vindt er tussen de kerken onderling overleg plaats over een concrete vraag of wordt informatie verstrekt of gevraagd over bijvoorbeeld de wijze van aanpak van bepaalde zaken. Op de regiovergadering krijgt tijdens het vaste agendapunt 'rondgang door de kerken' het element van onderlinge ondersteuning regelmatig concreet vorm.' Regio Schiedam hanteert een soortgelijke werkwijze. In de regio Noord-
Nederland heeft in de afgelopen jaren geen kerkvisitatie plaatsgevonden. Regioscriba Cock van der Hoeven geeft aan dat dat het gevolg was van het geringe aantal predikanten.
Die situatie is inmiddels veranderd: in de regio zijn nu drie predikanten actief en kerkvisitatie komt weer in beeld. Van der Hoeven: 'De regiokerken is gevraagd na te denken over nieuwe vormen. In de oktobervergadering van de regio zullen hierover beslissingen te verwachten zijn.' In de regio Den Haag is men van mening dat kerkvisitatie niet de meest aangewezen weg is de verbondenheid gestalte te geven. De kerken informeren elkaar vrijblijvend tijdens de regiovergadering. Vorig jaar is echter besloten om dit op een andere manier aan te pakken. De nieuwe opzet houdt in dat het uitwisselen van informatie tussen de kerken over elkaars wel en wee met een bepaalde regelmaat de hoofdmoot van de vergadering zal vormen. Daardoor hebben de kerken voldoende tijd beschikbaar om lopende zaken toe te lichten, eventueel moeiten met elkaar te delen en elkaar met advies en, zo nodig, hulp te dienen.
Jan van der Spek, regioscriba: 'De nieuwe werkwijze is een poging om op een hedendaagse, efficiënte manier vorm te geven aan de onderlinge verbondenheid.' Inmiddels is één keer gewerkt met de nieuwe methode en dat was tot ieders tevredenheid.
Kwetsbaar
Mullers visie is dat in de komende tijd meer ontvankelijkheid zal ontstaan voor het in praktijk brengen van kerkvisitatie.
Hij onderscheidt twee bewegingen. 'Het accent op de vrijheid van plaatselijke kerken wordt momenteel versterkt door evangelische invloeden. Daar staat echter een groeiend gevoel tegenover dat de regio belangrijker moet worden. Zeker in de situatie van kleine, kwetsbare gemeenten is het verstandig om te zoeken naar samenwerkingsmogelijkheden met andere gemeenten, ook al gaat dat ten koste van een deel van de plaatselijke autonomie.' In de regio Amsterdam-Haarlem wordt toegewerkt naar een systeem van kerkelijke intervisie.
Muller: 'Op de laatstgehouden regiovergadering hebben we tegen elkaar gezegd: we moeten elkaar als plaatselijke gemeenten goed op de hoogte houden. Om dat concreet te maken is het principebesluit genomen dat in de verschillende kerkbladen in de regio bij toerbeurt iets vanuit de plaatselijke kerken wordt geschreven en dat daar ook in de kerkdiensten aandacht aan wordt besteed. Op zo'n manier willen we meer onderlinge betrokkenheid organiseren. Daarnaast is een discussie gestart over de te verwachten ontwikkelingen in de regio. Het gaat dan om vragen als: wat betekent het voor bepaalde gemeenten wanneer daar over een paar jaar de predikant met emeritaat gaat, zijn die gemeenten levensvatbaar en kunnen we elkaar helpen? Al met al een verrassende ontwikkeling: aan de ene kant een versterking van het autonome van de plaatselijke kerk en aan de andere kant meer betrokkenheid op elkaar. Ik ben wel gelukkig met deze ontwikkeling.'
Vragenlijst
Binnen het systeem van kerkelijke intervisie in de regio Amsterdam-Haarlem gaat een bezoekcommissie aan de slag die bestaat uit één predikant en twee nietpredikanten, bijv. twee ouderlingen. Muller, zelf lid van de commissie, licht toe hoe de regio dit van de grond wil krijgen: 'De leden van de bezoekcommissie zijn bekend en de regio heeft een voorlopige goedkeuring gegeven voor de werkwijze die we willen volgen. Die werkwijze gaan we nog verder uitwerken. We zijn nu in het stadium dat we een brief gaan opstellen voor de kerkenraden waarin de plannen worden toegelicht.
Verder zijn we bezig een vragenlijst op te stellen waarin de onderwerpen worden opgenomen die tijdens een bezoek aan een plaatselijke kerkenraad aan de orde zouden moeten komen. De gemeenten zullen ervan op de hoogte worden gesteld dat de commissie een keer op bezoek zal komen.
Gemeenteleden worden ook in de gelegenheid gesteld om via hun kerkenraad te verzoeken om zelf met de bezoekcommissie te praten.' In de regio Amsterdam-Haarlem bevinden zich twee CG/NGsamenwerkingsgemeenten, nl. gemeente De Bron in Amsterdam en de gemeente van Almere. Zij nemen een bijzondere positie in, omdat zij vanuit het CG-kerkverband visitatie krijgen en daarnaast meedraaien in het NG-systeem van kerkelijke intervisie. Muller: 'Voor deze gemeenten wordt het wel een beetje teveel wanneer zij elk jaar twee bezoeken krijgen.
Vandaar dat we gezegd hebben: de samenwerkingsgemeenten krijgen niet jaarlijks, maar eens in de twee jaar een bezoek vanuit de regio.'
Ontspanning
Een andere CG/NG-samenwerkingsgemeente is die in Lelystad. Deze gemeente heeft ervaring met kerkvisitatie vanuit de CG-classis Zwolle. Als leidraad voor een dergelijk bezoek wordt in de CGK een vaste vragenlijst gebruikt waarop alle punten staan die besproken moeten worden. Over de gang van zaken rond deze kerkvisitatie is de gemeente van Lelystad positief. Wicher Venema, voormalig scriba: 'Als samenwerkingsgemeente zijn wij geen unicum meer en dat merken we aan de manier waarop inhoudelijk vorm wordt gegeven aan de kerkvisitatie. De laatste jaren merken we meer ontspanning.
Zeker de gesprekken met een meer open houding ten opzichte van de vaste vragenlijst die voor kerkvisitatie gebruikt wordt, zijn als bijzonder goed ervaren.' Vanuit de NG-regio Kampen krijgt Lelystad geen kerkvisitatie.
In deze regio wordt de band tussen de kerken op een andere manier zichtbaar.
Venema: 'De onderlinge hulp wordt geregeld via een vragenronde op de regionale vergadering. Een enkele keer wordt daarvan door de aanwezige gemeenten gebruikgemaakt. Een andere afspraak is dat een gemeente reactief de regio kan vragen om voor een specifieke zaak hulp en bijstand te leveren.' In de regio Kampen wordt momenteel gezocht naar wegen om de relaties tussen de gemeenten te verstevigen.
'In regioverband wordt erover gesproken een meer actieve houding naar elkaar te ontplooien. Daarbij wordt een periodiek af te leggen visitatiebezoek gezien als een goed instrument om de onderlinge banden aan te halen. Zo'n bezoek hoeft geen vaste vragenlijst als basis te hebben. We zoeken meer naar een situatie waarin zusterkerken bij elkaar op bezoek gaan en onderlinge hulp en bijstand proactief aan de orde willen stellen.'