Ons is een kijnt geboren
2008-12-19
Het thema is kerst en de woorden zijn uit ver vervlogen tijden - dat is in één oogopslag te zien. En zo is het ook, want ‘Ons is een kijnt geboren’ is de eerste regel van een 15e eeuws Nederlands kerstlied. Een lied dat mooi opent met dat ‘óns’ - om óns te ‘verlossen uuter pyne mit sine bloet alleyne’, zo hoor je even later.- Jaargang 52
- nummer 25
Na die openingsregels is het vervolg breed verhalend, zoals in veel van de middeleeuwse kerstliederen. Je moet dus de tijd nemen voor zo’n lied en dat zegt iets over het geheimenis dat bezongen wordt. Het zegt tegelijk ook iets over de samenleving van toen, waarin de mensen ondanks hun vaak korte leven meer de tijd leken te hebben en meer besef van de eeuwigheid. Inhoudelijk loopt het lied ‘Ons is een kijnt geboren’ op met de evangelist Lucas. Je hoort hoe God de Vader de engel (Gabriël) de opdracht geeft om Maria te zeggen, dat zij de ‘moeder Gods’ zal worden.
Een volgend couplet bezingt de dialoog tussen Maria en de engel en het lied eindigt onvervalst katholiek met de lof en bede richting Maria.
Maria
‘Ons is een kijnt geboren’ is met veertien andere kerstliederen te vinden op een cd, die in november van dit jaar werd uitgebracht door het ensemble Aventure, dat zich specialiseerde in de middeleeuwse muziek. Het bijzondere daarbij is dat alle liederen afkomstig zijn uit één en hetzelfde muziekhandschrift, dat rond 1500 werd samengesteld (waarschijnlijk in Dordrecht). Alle liederen ademen dus de sfeer van de late Middeleeuwen, in sterke mate gestempeld door de rooms-katholieke kerk. Dat merk je inhoudelijk met name aan de plaats, die Maria wordt toebedeeld, vooral als het gaat om het wonder van de maagdelijke geboorte - ‘Een maagd heeft God gebaard’. In een bekend kerstlied uit die tijd, ‘Dies est leticie’ (Dit is een dag van vreugde), wordt het geheimenis van deze goddelijke bevruchting geduid met tal van beelden: een jonge scheut, het bedauwde vlies, de brandende braamstruik en de zuivere lelie. En zo is er meer te noemen.
Speculatief
Maria heeft dus een grote plaats in deze rooms-katholiek getinte kerstliederen.
Toch ligt de spits van lof en dank niet bij de moeder, maar bij de Zoon. Het eerder genoemde lied ‘Dies est leticie’, dat lang stilstaat bij het wonderbaarlijke moederschap van Maria, sluit af met een aansporing de Heer te prijzen, die is, was en komt.
En in een ander lied klinkt de vraag wat de Heer dreef om zo vrijwillig deze weg van vernedering te gaan.
Dat kon toch alleen maar door zijn brandende liefde!
Soms ook wordt in scherpe contrasten de grootheid van de Zoon onderstreept, bijvoorbeeld met de ook voor ons heel herkenbare wending van de Heer die knecht werd. Speculatiever is het contrast als gezegd wordt dat de Zoon in zijn menswording vrijwillig deel werd van de schepping, waar Hij in zijn goddelijkheid al scheppend in betrokken was geweest: ‘De hand die de sterren hun plaats gaf wordt nu vastgehouden’ of ook: ‘die de zon zijn licht gaf, wordt geboren in duisternis’.
Zulke verbindingslijntjes zijn mij te gekunsteld, moet ik eerlijk zeggen. Maar je vindt het tot in de Opwekkingsbundel toe (268, De hand die aard’ en hemel schiep vergaf de hand die Hem sloeg).
Hier en nu
Een hele andere kant aan deze liederen is dat ze je brengen in de boeiende wereld van rond 1500. Dat het in die tijd koud was in de vaak uiterst matig verwarmde huizen, lees je af aan de kerstliederen. Maar soms gaat het in zo’n lied nog een stapje verder en laat de dichter ook de geboorte van Jezus plaatsvinden in winterse omstandigheden. In één van de kerstliederen hoor je: ‘Van coude so weende dat kyndekijn’, waarna de os en de ezel het pasgeboren kind te hulp komen en ‘verwermden den kijnde die leden sijn’. Inderdaad ‘midden in de winternacht’! Wat je in zulke liederen hoort is dus hetzelfde als wat je bij het schilderij van Brueghel (elders in deze Opbouw) ziet. Men onderstreepte met zo’n eigentijds decor van de geboortegeschiedenis, dat het geheimenis van de komst van de Heer in deze wereld niet alleen iets was van toen en daar, maar ook van hier en nu. Hij kwam ónze wereld binnen‘óns is een kijnt geboren’. Waarbij het trouwens goed mogelijk is, dat noties als ‘donkerte’ en ‘kou’, maar ook ballingschap’, iets uitdrukken van de geestelijke misère, waarin mens en wereld verzeild zijn geraakt.
Burgers en Devoten
Dat het een tijd was van grote veranderingen proef je, als je je verdiept in de achtergrond van deze kerstliederen.
Ze zijn waarschijnlijk gezongen door de gegoeden van Dordrecht, waaronder de burgemeester, een zekere Cornelis Damasz. Dat daar de tijd en het geld (dure handschriften!) voor was, zegt iets over de groeiende macht en welvaart van de burgerij in de steden.
Verder merk je in deze kerstliederen hoe sterk de invloed van de Moderne Devotie is geweest, want uit die kringen zijn de meeste van deze liederen afkomstig. Deze beweging van Geert Grote en later Thomas à Kempis was rond 1500 ruim een eeuw oud en had tal van klooster(achtige) gemeenschappen opgeleverd, juist ook in de steden. Met veel aandacht voor het preken en zingen in de volkstaal, wat dus ook eenvoudige één- of tweestemmige (kerst)liederen opleverde.
Die vonden hun weg buiten de kloosters, zo bleek in Dordrecht en elders.
Midden Europa
Een bijzondere kant aan de kerstliederen op deze cd is dat ze weliswaar van eenvoudige komaf waren, maar in de kringen van de burgerij werden verfraaid tot drie- of vierstemmige composities, waarbij instrumenten ook een rol gingen spelen. Zonder dat het kon tippen aan wat in die tijd aan de hoven en de kerkelijke centra van de zuidelijke Nederlanden te horen was. Dat was op een ander artistiek niveau en het verschilde zowel inhoudelijk als muzikaal sterk van de liedcultuur, die bij de opkomende burgerij in de belangstelling stond.
Verwantschap was er in dat opzicht meer met wat in de steden in Duitsland en verder oostwaarts (tot in het Poolse Silezië toe) te vinden was.
Gebieden waar ook intensief gepreekt en gezongen werd in de volkstaal, onder invloed van hervormers zoals Johannes Hus en de Moderne Devotie. En een kwart eeuw later zou er in deze gebieden, maar ook in de Nederlanden, onder invloed van Luther nog heel veel gaan veranderen.
Aventure
Het gezelschap Aventure (vier zangers, drie blokfluitisten en een violist) zingt en speelt de muziek uit dit ‘Koning Manuscript’, zoals het genoemd is. Er wordt mooi gemusiceerd en zeer verstaanbaar gezongen.
De sfeer van de liederen wordt ook goed getroffen. Je moet wel wat affiniteit hebben met deze laat-middeleeuwse muziek, die in dit geval ook nog eens aan de introverte, devote kant is. De contrasten op deze cd zijn dus niet zo groot, maar na een aantal keren luisteren leer je de eigenheid van elk lied wel meer kennen, zo was mijn ervaring.
Aventure, Ons is een kijnt geboren, Kerstliederen uit het ‘Koning Manuscript’ (ca 1500); Challenge Records FL72411 (€ 14,99).
Zie verder: http://www.aventure-ensemble.nl/, http://www.liederenbank.nl/, http://www.musicadevota.nl/, http://www.verenigingholland.nl/ (met recent een themanummer 2008 over ‘Muziek in Holland’).
Drs. F. Gerkema is predikant van NGK Amersfoort-
Noord en lid van de redactie van Opbouw.