KETTERIJ?
1983-05-13
Honderdvijftig jaar geleden wem een Schotse predikant afgezet wegens ketterij. Zijn naam was John Macleod Campbell, doctor in de godgeleerdheid en predikant te Dumbarton, een voorstad van Glasgow, Zijn historie is bewaard. We kunnen er ons aan spiegelen. - Jaargang 27
- nummer 19
Toen ds Campbell in Mei 1825 zijn ambt aanvaardde nam hij zich twee dingen voor: om Gods Woord zo te bestuderen dat dit Woord zijn eigen verklaring zou geven; en om elk bezoek te gebruiken als middel om Christus aan te bevelen. Met deze twee doelstellingen ging hij moedig aan het werk.
Al vijf jaar later liep hij vast in de kerkelijke wereld. In 1830 sprak de kerkeraad van Dumbarton zijn afschuw uit over twee uitdrukkingen uit een preek van ds Campbell: "God heeft elk kind van Adam lief, met een liefde die zichtbaar is gemaakt in het kruis van Christus"
en Degene die weet dat Christus stierf voor èlk kind van Adam mag tegen elk ander mens zeggen: er is vrede voor jou en vrede tussen jou en God".
In Mei 1831 stond hij terecht voor de Generale Synode van Edinburgh terzake van zijn prediking dat "Christus voor allen gestorven is". De veroordelende stemmen lagen in een verhouding van 119 tegen zes. Hij werd afgezet uit zijn ambt, uitsluitend om deze reden.
Het gaat - de fijnproevers weten het al - om de zogenaamde leer van een algemene verzoening. Deze leer, die Gods genade-in-Christus zou beschikbaar weten voor álle mensenkinderen (zonder onderscheid van kleur, ras, geloof, kerklidmaatschap, belijdenis of ervaring) is al lange tijd als ketters veroordeeld.
Daar tegenover werd de leer van verkiezing-en-verwerping gesteld. Artikel 16 van onze Geloofsbelijdenis zegt dat God zekere personen in Christus heeft uitverkoren - en de anderen in hun val en verderf laat, waarin ze zich door eigen schuld hebben geworpen.
De uitverkorenen zijn in Gods eeuwige en onveranderlijke raad opgenomen - de anderen niet. De Dordtse Leerregels zeggen het zo: dat God niemand onrecht doet, die Hij in zijn verlorenheid laat liggen; maar dat Hij door middel van de verkondiging aan gelovigen het eeuwige leven schenkt.
Degenen, die nooit het evangelie hebben gehoord, laat staan het verworpen, blijven dus in de ellende, die ze "verkozen" hebben. En God kan niet aansprakelijk worden gesteld voor hun ondergang, hoewel hun niet-begiftigd-zijn vooraf in Zijn raadsbesluit is opgenomen.
Geen wonder, dat de remonstranten hiervan niets wilden weten.
Nu is de leer der Algemene Verzoening vaak beoordeeld met dezelfde constructieve methode, die ook in de Dordtse Leerregels gevonden wordt: constructief in deze zin, dat theologische gedachtenspinsels dingen kunnen "bewijzen", die gewone bijbellezers zo niet zouden durven stellen. Integendeel.
Wie de beslissende tekst uit Joh. 3: 16 leest wéét: "Zo lief heeft God de wereld (schepping, kosmos) gehad, dat Hij zijn eniggeboren Zoon gegeven heeft; opdat een ieder, die in Hem gelooft, niet verloren ga maar het eeuwige leven hebbe" .
Nader: "want God heeft zijn Zoon niet in de wereld gezonden opdat Hij de wereld veroordele - maar opdat de wereld door Hem behouden worde", Nader: "dat God zioh met ons verzoende, toen wij nog vijanden waren".
Onbevangen lezen van de Schrift geeft ons dus zekerheid: dat God niét wil dat iemand verloren zal gaan; dat Hij daartoe het hoogste offer, zijn eigen Zoon, gegeven heeft; en dat ieder deze Christus als verlosser van zijn verknoeide leven aanvaardt op herstel van de paradijselijke verhoudingen mag hopen; maar dat, wie Christus' bloed ondankbaar vertrapt, geen enkele hoop kan koesteren.
Ook theologen konden dit duidelijk zien. Calvijn zei het ongeveer als volgt: dat God ons geeft wat we dringend van Hem vragen.
Wensen we bepaald buiten zijn aanwezigheid te leven, dan zal God ons op de lange duur in die eenzaamheid laten. Maar wensen we bepaald in Gods nabijheid te leven, dan zal God ons niet wegsturen, maar ons geven wat we vragen.
Na de Dordtse Synode hebben velen aan deze zaken getild. Kuyper zag de algemene zondeval van de mensheid. Hij zag ook Gods genade wil voor de hele mensheid.
Toen maakte hij een constructieve splitsing in een algemene en een bizondere genade. De eerste was die genade, waarin God zijn zon laat schijnen en zijn regen geeft zowel over bozen als goeden; de andere genade was dan alleen voor de uitverkorenen, welke vanouds in Gods boek stonden ingeschreven.
Maar een bevredigende oplossing was het niet.
We denken (als we even een sprong mogen maken) aan wijlen ds C. H. Lindeboom van Kampen. Die zei het meermalen ongeveer zo. Het is bepaald onwaar te denken, dat God in de ene hand genade en in de andere hand het oordeel houdt - en ons laat kiezen uit welke hand we iets wensen. God is niet grillig en niet despotisch. De waarheid is deze: dat Hij van ons vraagt en opnieuw vraagt, ons in Christus met Hem te laten verzoenen. Dat houdt Hij vol, zo lang wij ons verzet volhouden. Pas op het lange einde, wanneer we Hem in een leven van verzet hebben verworpen, zal God zeggen: "je hebt nooit gewild, je woonstede worde nu maar woest gelaten". (Voor ons besef is dit naar de Schrift gesproken.)
Terug naar Edinburgh. Het oordeel van de General Assembly uit 1831 zou in ons land bij de gemeenten onder het Kruis (het was enkele jaren voor de Afscheiding) waarschijnlijk net zo zijn geveld.
Er zijn altijd sterke contacten tussen de Schotse en de Nederlandse Kerken geweest. En er moest nog veel water door de Rijn stromen, moesten nog veel ketters en revivals worden veroordeeld, eer het licht van het Evangelie door de kerkelijke mist mocht schijnen.
Laten we hopen dat het klare licht van ds Campbell, het Licht van Johannes, thans algemeen in de kerken is opgegaan. Dan weten we onze toekomst niet meer in de handen van een God, die goed en kwaad achter zijn rug verborgen houdt; maar dan ligt de toekomst open en zeker in het stralend licht van Christus' kruis. Omdat onze God zijn schepping zo lief had!
We zeiden bij de aanvang, dat ds John Macleod Campbell uitsluitend om zijn leer "dat Christus voor allen gestorven is" werd afgezet.
Dat is niet helemaal juist geformuleerd, maar we konden er voorlopig mee vooruit. Nu moeten we echter nog iets toevoegen, dat we nauwelijks durven te vermelden.
Ds Campbell is namelijk niet veroordeeld om zijn afwijking van de Schrift - maar om zijn afwijken van de belijdenis. De synode heeft hem van geen dwaalleer kunnen beschuldigen - maar zag een afwijking van de confessie. Hij heeft de synode gesmeekt zijn dwaling aan te wijzen en zou die dan gaarne herroepen. Men heeft het niet gedaan.
Integendeel. Zijn aanklager heeft de synode luide gewaarschuwd, dat het niet-veroordelen van ds Campbell tot ernstige financiële gevolgen voor de Church of Scotland zou kunnen leiden. Men was namelijk afhankelijk van regeringssubsidie!
En het was zeer de vraag, of de overheid enige afwijking van "law and order" zou verdragen.
"Our stipends are in danger!", heeft de aanklager geroepen; onze tractementen zijn in gevaar! En geld speelt bij deze kerken nog altijd de tweede, soms de eerste, viool. Zo heeft ook de Kerk van Schotland bij tijden gehoereerd met de koningen van deze wereld.
Ons tot een afschrikwekkend voorbeeld.
Tenslotte: wat kwam er van John Macleod Campbell terecht? Hij was geboren in de pastorie van Kilninver, een plaatsje dicht bij Oban en binnen onze classis gelegen.
Zijn vader, ds Donaid Campbell, heeft het bij de synode als een goede predikant en goede vader voor zijn zoon opgenomen.
Zijn pleidooi voor de General Assembly heeft hij beëindigd met deze woorden: “Praeses, ik ben niet bezorgd over mijn zoon, hoewel zijn broeders hem hebben uitgeworpen.
De Meester, die hij dient, zal hem niet verwerpen. En zo lang ik leef zal ik me nooit schamen de vader te zijn van deze vrome en onberispelijke zoon!"
Ds John is als "vrije predikant" nog vijf en twintig jaar doorgegaan, het Evangelie van Christus' genade voor álle zondaren te verkondigen In de Schotse Hooglanden; waarbij hij zowel in het Gaelic als in de Engelse taal "aarde, zee en eiland" kon bereiken. *)
*) Vele historische details zijn ons aangereikt door de predikant dr John Macleod van Oban.