Over het "Wilhelmus" (2)
1982-05-07
Het opschrift- Jaargang 26
- nummer 18
We willen proberen nu wat verder door te dringen in het wezen van het lied zelf. Daartoe is het nodig, dat het opschrift boven het Wilhelmus erbij betrokken wordt, want ik denk dat daarin aangegeven staat hoe we het moeten lezen. Men heeft het lied namelijk op heel verschillende wijzen getypeerd: het zou een afscheidslied zijn (denk daarbij aan strofe 14, waar het woord "Oorlof" (= een afscheidswoord, iets. als vaarwel) voorkomt}; het zou een troostlied zijn na de mislukkelingen die in 1568 plaatsgevonden hadden; het zou een apologie, een verdediging, zijn van de Prins voor zijn optreden; het zou een lied zijn vol hemelverlangen (denk aan de regel ,,'tsal hier haest sijn ghedaen"). U zult zien, dat er van dit alles wel iets in ons volkslied is te vinden (van het laatstgenoemde overigens het minst), maar dat dit daarmee nog niet tot een typering kan leiden. Daarom schrijf ik nu eerst voor U het opschrift over. In het Liedboek is het niet afgedrukt. Ik doe dat in de originele spelling, want ik acht elke verandering een verminking:
"Een Nieuw Christelick Liedt gemaect ter eeren des Doorluchtichsten Heeren, Heere Wilhelm Prince van Oraengien, Grave van Nassou, Patris Patria, mijnen G. Forsten en Heeren. Waer van deerste Capitael letteren van elck veers, syner F.G. name metbrengen. Na de wijse van Chartres."
(Patris Patria(e) = Vader des Vaderlands; G = Genadige; F.G. = Forstelicke Genade; Capitael letteren = hoofdletters; Na de wijse van Chartres = te zingen op de melodie van een toen bekend
liedje.)
Genre
U ziet, er staat uitdrukkelijk waarom het lied geschreven is: om de Prins te eren. Daarom worden zijn kwaliteiten in het lied zo duidelijk genoemd, je moet tenslotte weten wie je eert en wat je in hem eert.
Hij wordt getekend als een politiek leider, als een militaire aanvoerder, als een man met allerlei uitstekendemenselijke deugden, vooral als een gelovig mens. Hierover verderop wel meer.
Het lied is dan ook het beste te typeren als een propagandalied. Het maakt propaganda voor de Prins en zijn idealen. Dat kon nu weer. In 1568 zat het volk er geheel verslagen bij en ook de Prins zelf was uitgeput. Maar in 1570/71 was immers de stemming aan het veranderen.
Daarvan ging de Prins gebruik maken door dit lied de wereld in te sturen. Het wordt namelijk waarschijnlijk geacht, dat het vers in opdracht van hem, of op zijn minst met zijn goedkeuring, is gemaakt. Dat gebeurde dus in de kring van ballingen die in Duitsland een onderkomen hadden gevonden. Dat het lied de Prins eert, is reeds bij oppervlakkige beschouwing waar te nemen: de eerste regel noemt zijn naam in een horizontaal vlak, en de aanvangsletters van elke strofe doen dat in een verticale lijn. Het lied is als het ware ingeklemd in de naam van hem die te eren is. (In de tekst van het Liedboek is dat acrostichon nogal beschadigd door de moderne spelling die in de coupletten 12 en 13 geen S maar een Z vereiste. De V van strofe 15 kan ook als U beschouwd worden; de U en de V werden wel door elkaar gebruikt.)
Structuur van het lied
Ook over de opbouw van het Wilhelmus is meermalen geschreven.
Dat heeft te maken met het feit, dat de 15 strofen eigenlijk niet een doorlopend verhaal of betoog opleveren. Men zocht dus naar het systeem dat er toch in moest zitten.
De een deelde het lied in drieën, samenvallend met de drie delen van de naam Willem van Nassov; een ander zag ook een verdeling t.in drieën, maar die was gebaseerd op driemaal een gang vanuit het aardse naar het hemelse vaderland. U kunt dat wel nagaan: stro 1 t/m 4; 5 t/m 9 en 10 t/m 14, en het 15e couplet als slotstrofe. Maar dit doet natuurlijk helemaal geen recht aan de idee van een propagandalied voor de Prins. Dan zou het eerder een troostlied zijn in de zin van: het is hier wel erg beroerd, maar straks in de hemel is alles beter. Dat zou wel vreemd klinken uit de mond van iemand die vol zit met bevrijdingsplannen en die zijn best doet om in zijn "regiment" (= regeerambt) terug te keren. Weer iemand anders zag, dat het acrostichon (= naamdicht) een wezenlijke functie had. Die verticale naam was niet b.v. dezelfde als de horizontale, maar die was Willem van Nassov, een naam met een prachtige regelmaat: 6 en 3 en 6, telkens in groepjes van medeklinker-klinker-medeklinker. En nu had de voornaam niet de Duitse vorm Wilhelm, maar de Nederlandse: Willem.
Nu was het als volgt:
W V N
I A A
L N S
L S
E O
M V
Daarbij zou de inhoud van de strofen kruiselings met elkaar corresponderen: 1 met 15,2 met 14 enz.
De Be strofe bleef over. Die vormt dan ook de kern, het hart van het gedicht. Daarom neem ik die hartstrofe over, in de 16e-eeuwse taal: Als David moeste vluchten Voor Saul") den Tyran: (": Sa-oel) Soo heb ick moeten suchten Met menich Edelman: Maer Godt heeft hem verheven, Verlost wt alder noot, Een Coninckrijck ghegheven In Israel seer groot.
Ik denk dat vooral dit laatste omtrent de 8e strofe een zeer juiste conclusie is. Dat er veel waars schuilt in de bewering over die corresponderende strofen is wel duidelijk, maar of dat in alle onderdelen klopt, betwijfel ik wel. Ik vergelijk strofe 1: "Den Coninck van Hispaengien Heb ick altijd gheeert" met strofe 15: “Dat ick tot gheenen tijden Den Coninck heb veracht".
En zo zijn er wel meer parallellen te vinden. Toch blijven er naar mijn smaak te veel vraagtekens staan. En bovendien: van het volk waarvoor het lied toch bestemd was, was niet te verwachten dat het zo zou zitten te puzzelen, dat het de structuur ontdekt zou hebben?
In dit verband wil ik nog opmerken, dat het Wilhelmus in toon en in strekking nogal eens overeenstemt met pamfletten, ook wel manifesten genoemd, die van de Prins uitgingen naar de verschillende stadsbestuurders in Holland. Ik citeer uit één daarvan, dat hij zich niet zal ontzien "goet ende bloet voor der landen welvaren ende vrijheyt op te setten, de tyrannie te wederstaen ende metter hulpen van God ten onder te brengen, te verdrijven ende doen ophouden". U herkent zonder moeite een aantal zinsneden uit het Wilhelmus. Dat zal ook het geval zijn met het volgende citaat uit een ander manifest, waarin de Prins herinnert aan het vroegere verzet en de gelegenheid die God bood "insonderheyt te dyer tijt daer wij met eenen goeden hoop ruyteren (...) in het landt gevallen waren". (Vergelijk hier vooral mee strofen 11 en 12.)
Bovendien wil ik nadrukkelijk wijzen op de rede die Marnix, namens de Prins, gehouden heeft op de eerste Statenvergadering van de vrije Hollandse steden, bijeengekomen te Dordrecht op 19 juli 1672. In die toespraak is heel veel wat overeenstemt met de inhoud van het Wilhelmus, zelfs zoveel dat daarin een overwegende reden gelegen is om Marnix als dichter van het lied te erkennen. Ook hieruit neem ik een paar aanhalingen met daarbij het corresponderende deel uit ons volkslied.
"Tot deesen eynde heeft sijne V.G., van d'eerster uuyre dat den Hertoge van Alva in de voersereven landen met sijne Spaenssche knechten ingevallen is, alle middelen, oncosten, arbeyt ende moeyte met grooter neersticheyt ende aller getrouwicheyt aengewendt, om deselve landen van dese gruwelicke tyrannye ende geweldige moetwillicheyt te moegen ontslaan ende bevrijen."
Legt U daar nu eens de strofen 4 en 11 naast. Nog een citaat: "Soe is zijnen V.G. met een hertgrondelick medelijden over haer beweecht geweest." Zie str. 10: "Als ick daer aen ghedencke / Mijn Edel hert dat bloet" . En uit het geheel van die rede blijkt dat de Prins alles wil doen om de steden en de landen de vrijheid terug te bezorgen en pleit Marnix ervoor, dat zij de Prins weer in zijn oude ambt herstellen: juist de lijn van het Wilhelmus.
Tenslotte is er nog het feit, dat de Prins zijn vrienden, waaronder Marnix, door Duitsland zond om in propagandistische toespraken namens hem de ballingen moed in te spreken en tot steun op te roepen. Er zijn veronderstellingen, dat op bijeenkomsten met dit doel na de redevoering als samenvatting het Wilhelmus geciteerd zou zijn ter ondersteuning van het geheugen. Dit zou een van de redenen kunnen zijn, waardoor het lied al zo vroeg bij velen bekend was, zoals uit de voorbeelden bleek in het vorige artikel.
In de volgende aflevering zullen we de coupletten eens langs lopen om op de inhoud zelf te letten.