Europa: een bang continent
2011-12-09
Als je de dagbladen en de journaals van de afgelopen maanden mag geloven, zit Europa behoorlijk in de crisis. Het kan zo maar gebeuren dat ons pensioen smelt als sneeuw voor de zon, ons huis de helft minder waard wordt en ons banksaldo in een zwart gat verdwijnt. Als dat nu allemaal toch niet zo’n vaart loopt, kunnen we dan opgelucht ademhalen? Ik nodig u uit om achter koersen, cijfers en indexen te zoeken naar de geestelijke realiteit van Europa.- Jaargang 55
- nummer 24
Als er tenminste zoiets bestaat als een ‘ziel’ van Europa.
Sprekend over de geestelijke realiteit van Europa, citeer ik graag Philip Jenkins, de beroemde godsdienstsocioloog uit de Verenigde Staten. Hij publiceerde een aantal boeken over de toekomst van Europa. ‘De Europese media behandelen religie als een probleem. Of ze het nu hebben over de islamisering van Europa, de pedofiele Rooms-katholieke priesters of de angst voor alle vormen van religieuze sektes, inclusief evangelische sektes.
In alle gevallen wordt religie in een crimineel perspectief gezet. Veel artikelen en interviews hebben dezelfde emotie als basis: angst. Europa is een bang continent: angst voor het verliezen van individuele vrijheid, angst voor het verliezen van persoonlijke en sociale veiligheid, angst voor het verliezen van financiële en materiële bezittingen’.
De waarde van het onderzoek van Jenkins ligt hierin, dat hij de Europese ontwikkelingen vergelijkt met de ontwikkelingen in de Verenigde Staten, het Midden-Oosten en China.
Van daaruit beargumenteert hij dat de angst voor islamisering van Europa onrealistisch is. De VS moesten vijftig jaar geleden het hoofd bieden aan vele gewelddadige migrantengroepen.
Maar vooral onder invloed van allochtone vrouwen die een hogere sociale status konden bereiken, verminderde het geweld.
Crisistijd: tijd van herleving
De Europese geschiedenis kent verschillende angstperioden. De Franse historicus Delumeau heeft dat beschreven in zijn boek ‘La peur en occident’ (De angst in het Westen). Hij refereert daarbij in het bijzonder aan de tijd van de Reformatie. In 1486 stonden de Turken aan de poorten van Wenen, de pest heerste in een groot deel van Europa en een groot deel van de graanoogst was verloren gegaan. De kerk was verworden tot een oppermachtig instituut waar je je verlossing kon kópen en waar de priesters onmatig wijn dronken. Juist in dit tijdperk rustte God jonge mensen toe om weerstand te bieden aan misbruik en wanhoop. Er kwam een grote vernieuwingsbeweging op gang in kerk en maatschappij: de Reformatie.
Dit was niet de enige en eerste keer.
Denk ook aan de vierde eeuw toen de Vandalen en de Gothen Rome belegerden.
Wanhoop alom in het machtige, maar inwendig verrotte Romeinse rijk. Juist in die periode schreef Augustinus ‘De stad Gods’.
Zijn invloed reikt tot op de dag van vandaag. Een ander voorbeeld is de 18e eeuw, een eeuw van rationalisme en kritiek. Maar juist dat was de periode van de ‘Awakenings’, met George Whitefield en later ook de Wesley’s.
Of de 19e eeuw, de eeuw die het atheïstische socialisme, de evolutieleer en moderne psychologie (Freud) voortbracht. Juist in die eeuw kwam het Réveil op. Het was ook de tijd dat de (Wereld) Evangelische Alliantie tot stand kwam, die zich richtte op interkerkelijk, gezamenlijk gebed en sociale actie in Christus’ naam. Er is nog steeds reden voor hoop!
Plekken van hoop
Jenkins is erg pessimistisch over de toekomst van de traditionele kerken in Europa. Volgens hem is het Europese christendom er na aan toe te verdwijnen.
We kunnen ons voorbereiden op de begrafenis van de officiële kerk. Dat betekent echter niet dat het christelijk geloof zal verdwijnen.
Maar de verschijningsvorm zal volgens hem bescheidener, jonger en vrouwelijker zijn, meer als een beweging, meer als zuurdesem in het brood.
Twee maanden geleden maakte ik in Manado, Indonesië, het ‘Global Christian Forum’ mee. Bijna driehonderd vertegenwoordigers uit alle denominaties van de wereldkerk waren daar bij elkaar: Orthodox, Rooms Katholiek, Gereformeerd, Luthers, Pentecostal… Niet om te discussiëren over dogmatische, liturgische of ethische kwesties, maar om het geloofsgesprek met elkaar aan te gaan. Het is indrukwekkend hoe levend en dynamisch de kerk op het zuidelijk halfrond is. Europa is op wereldschaal maar een klein continent. In kerkelijk en missionair opzicht is Europa al lang niet meer toonaangevend. Opmerkelijk waren in Manado de presentaties van de ‘plekken van hoop’: zoals het verhaal over de kerk in China (waar op een zondagmorgen meer kerkgangers zijn dan in heel Europa).
Over Europa werden twee verhalen verteld: de eerste van één van de broeders van Taizé over de tienduizenden jongeren die rond elke jaarwisseling naar één van de grote Europese steden trekken (afgelopen jaar in Rotterdam). En de andere over de Orthodoxe kerk in Albanië, waar gemeenten groeien en bloeien en waar Bijbelkringen voor jongeren en diaconaal werk hand in hand gaan.
Zulke verhalen helpen ons om moed te vatten en ons niet blind te staren op ons eigen landje of onze eigen kerk.
Aansluiten bij veranderingen
In deze tijd van Eurocrisis verlangen heel wat burgers en ook christenburgers terug naar de ‘veiligheid’ van hun eigen grenzen. Ze willen de gastvrijheid voor allochtonen inperken en het eigen land verheerlijken. Maar het snijdt geen hout. We zijn in alle vezels van ons bestaan verbonden met Europa en met de wereld, of je dat nu wil of niet. Maar wat belangrijker is: een Christen is allereerst burger van het Koninkrijk der hemelen, dat alle landsgrenzen overstijgt. Het aardse burgerschap komt op de tweede plaats. Dat moeten we niet verheerlijken, en ook niet minachten. ‘Act locally and think globally’. Hoe meer we het grotere, Europese of globale, perspectief zien, hoe zinvoller we op plaatselijk niveau kunnen handelen.
In de verwarrende sociale en politieke vragen van Europa is het belangrijk om aansluiting te zoeken bij drie belangrijke veranderingen in het kerkelijk landschap van Europa.
1. Opwekkingsbewegingen in de gevestigde kerken
Het is bijzonder dat de traditionele Anglicaanse kerk aan de wieg stond van belangrijke bewegingen die de kerk beïnvloedden, zowel in grote delen van Europa als in de rest van de wereld, bijvoorbeeld de Alphacursus. Ik heb zelf mogen meemaken hoe mensen tot geloof kwamen tijdens de Alphacursus in mijn eigen ‘traditionele’ Protestantse Kerk in Vlaardingen, waar ik bijna acht jaar als predikant heb gewerkt. Maar vergeet ook andere bewegingen niet zoals ‘New Wine’, ‘de Charismatische Beweging’ en een interkerkelijke beweging als ‘Together for Europe’. Ook de 20e eeuwse vernieuwingsbewegingen in de Rooms-katholieke kerk mag je niet overslaan: Focolare, Egidius, Chemin Neuf. En er zijn opmerkelijke voorbeelden van nieuwe gemeenten, waarvan sommige in de praktijk functioneren als een eigentijdse kloostergemeenschap in de stad.
2. Migrantenkerken in Europa
Migrantenkerken zijn momenteel de snelst groeiende kerken in Europa.
De grootste migrantenkerken bevinden zich in Londen en Kiev. In nagenoeg alle grote steden in West-Europa zien krimpende gevestigde kerken krachtige, dynamische en groeiende migrantenkerken naast zich. Deze kerken mogen dan een erg niet-westerse liturgie hebben, ook de manier waarop ze hun kerkleden helpen de problemen in hun dagelijks leven tegemoet te treden (huishouding, opvoeding, werk financiële crisis etc.) is niet erg westers! Maar een paar jaar geleden is berekend hoeveel kosten het vrijwilligerswerk in de Rotterdamse kerken de stad bespaart: rond 120 miljoen euro en daarvan nemen de allochtone kerken zeker de helft voor hun rekening.
Het is mijn overtuiging dat migrantenkerken en traditionele kerken elkaar nodig hebben. De migrantenkerken kunnen de kerken in West Europa helpen om te ontdekken wat hun afgoden zijn, bijvoorbeeld: zekerheid, individualisme, individuele ontwikkeling ten koste van de gemeenschap, de hang naar materiële welvaart. Ook kunnen zij de westerse kerken leren om zich meer toe te wijden aan creatieve evangelisatie en sociale activiteiten. De westerse kerken kunnen op hun beurt de migrantenkerken helpen om meer inzicht te krijgen in de secularisatie, hen ook helpen met middelen, gebouwen, het verkrijgen van structuur, organisatie en kennis. De (Europese) Evangelische Alliantie is een prachtig platform om die samenwerking aan te moedigen.
3. Kerkplantingsinitiatieven
Gedurende de laatste tien jaar zien we een groeiende beweging in Europa die gericht is op het stichten van nieuwe gemeenten. Er bestaan al meer dan twintig Europese netwerken.
In bijna elke grote stad van Europa zijn deze kerkplantingen te vinden. Sommige staan nog in de kinderschoenen. Andere hebben al bijna honderd leden. Dit zijn tekenen van hoop.
Kerkplantingen komen steeds meer in gevestigde kerken voor. De Gereformeerde kerk van Hongarije heeft daar een paar mooie voorbeelden van in Boedapest, maar ook in kleine dorpjes midden in Hongarije.
Een Europees platform kan helpen met uitwisseling, delen van kennis en ervaring en kan voorkomen dat kerken en organisaties het wiel steeds zelf moeten uitvinden. Opnieuw een belangrijke taak voor de (Europese) Evangelische Alliantie.
Van afgoden naar de levende God William Wilberforce wist op een zeker moment dat hij was geroepen om de slavernij te bestrijden in plaats van dominee te worden. Dietrich Bonhoeffer nam het besluit de Nazi-ideologie te bestrijden. Wij zijn op de plek waar we leven geroepen om Christus te volgen, in het midden van de maatschappij.
Het is niet zo belangrijk, of dat de Nederlandse samenleving betreft of een andere. Alleen met Gods hulp zullen we er in slagen om ons te wapenen tegen de afgoden van deze tijd:
• Om af te zien van angst en te komen tot een hernieuwd vertrouwen in de waarheid van het Evangelie. Zoals Jezus het zegt: U zult de waarheid kennen, en de waarheid zal u bevrijden (Johannes 8:32). Het is de waarheid van Gods onvoorwaardelijke liefde voor een verloren wereld (Johannes 3:16), voor de verloren mensen die we in onszelf zijn. En deze liefde ‘sluit angst uit’ (1 Johannes 4:16).
• Om te werken aan een nieuwe christelijke gemeenschap, tegenover het seculiere individualisme dat de gemeenschap uitsluitend inzet voor het eigenbelang, voor de eigen ontwikkeling, of het eigen land. Een christelijke gemeenschap die de versplintering en isolering van onze maatschappij tegengaat.
• Om weerstand bieden aan het geweld van woorden en wapens. Om al onze energie te steken in gebed, en in de aanbidding van de levende God in de liturgie van de kerk. Een voor het oog van de wereld zinloze daad.
• Om weerstand te bieden aan de verleiding van het geld en goed, de verslaving van het consumeren. Laten we leven van het brood en de wijn waar God zo genadig in voorziet. Dat is leven in overvloed!
Ds. Niek Tramper is predikant in de Protestantse Kerk in Nederland en algemeen secretaris van de Europese Evangelische Alliantie. Dit is de bewerking van een lezing die hij dit najaar op een bijeenkomst van de Duitse Evangelische Alliantie hield.
Zie verder:
www.europeanea.org www.citytocityeurope.com www.cecp.eu