Uw woord heeft alle tijd...
2008-08-29
'Dat zal wel lukken', zei Jolanda na twee keer doorzingen, voorafgaand aan de dienst. 'En straks zingen we hem nog 22 keer, dus dat komt helemaal goed'. Een grijns bij menig kerkganger. Maar het was geen grapje van Jolanda en zo zongen de NGK'ers van Amersfoort-Noord tijdens een zondagochtenddienst in juli heel Psalm 119 in de versie van 'Psalmen voor nu'.- Jaargang 52
- nummer 17
En de Amersfoorters waren niet eens de eersten. Want ook tijdens de concerttour van 'Psalmen voor nu' werd de psalm in zijn volle lengte gezongen, vaak op aandringen van het publiek (http://www.psalmenvoornu.nl). Terwijl er toch ook kanten aan dit lied zitten, die niet uitnodigen tot zo'n integrale aanpak. De lengte natuurlijk, maar ook de thematiek - meer van hetzelfde en steeds over wet en gebod. Probeer de psalm maar eens in zijn geheel door te lezen en de aandacht vast te houden. Dat valt niet mee!
God gaat maar door
Bij nader inzien brachten deze twee minder aantrekkelijke kanten aan de psalm me bij veel moois. Want zegt alleen de lengte van Psalm 119 al niet veel over God, die maar bezig blijft mens en wereld voor zich te winnen? God gaat maar door - 'uw trouw duurt van geslacht op geslacht' (90). Verwonderlijk is dat, tot in de momenten, waarop ik zelf over een ander loop te grommen. Maar onderbroken wordt in mijn gemopper, omdat de God van Psalm 119 die ander niet loslaat. Als God niet van ophouden weet, wat betekent dat dan voor mij in de relatie met die ander? Dat is een confronterende vraag vanuit deze lange psalm. De lengte van Psalm 119 zegt ook heel veel over degene, die dit lied geschreven heeft. Want je hoort iemand, die niet uitgezongen raakt over dat heilzame werk van de Heer. Vol vreugde over al die geboden en richtlijnen, die God heeft gegeven aan de mensen. 'Uw richtlijnen zijn mijn eeuwig bezit, ze zijn de vreugde van mijn hart. Met hart en ziel ben ik bereid uw wetten uit te voeren, eeuwig, tot het einde toe' (111,112). Wat een reactie op Gods geschenk van de wet! Met een hartelijkheid en toewijding waaraan geen einde lijkt te komen.
God ontmoeten
Dat laatste is iets om vast te houden bij dat andere punt van de thematiek - meer van hetzelfde en steeds over wet en gebod. Want het is opvallend, dat het in Psalm 119 inderdaad voortdurend gaat over gebod, richtlijn, aanwijzing, aansporing, wet en inzetting, maar dat de psalm toch nergens een verveelde of 'moeterige' sfeer ademt. Het is juist de vreugde en de ruimte, die opvalt. 'Leven naar uw richtlijnen geeft mij vreugde, meer vreugde dan rijkdom en overvloed', zo lees je (14). De aanwijzingen van de Heer zijn ook niet beperkend, maar ruimtescheppend, zo klinkt geregeld in de psalm (32,45,96). Ten diepste, zo proef je in Psalm 119, zijn de geboden en de richtlijnen de plaatsen, waar je God ontmoet en deelt in zijn heilzame aanwezigheid. Gebod, gebed en aanbidding liggen in de psalm dan ook in elkaars verlengde. En daar raakt dit lied niet over uitgezongen.
Geen woord teveel
Ik schreef boven dit artikel: Psalm 119 integraal herdicht en op muziek gezet. Dat slaat op twee cd's, die dit voorjaar verschenen. Ze zijn heel verschillend, maar wel beide met Psalm 119 van A tot Z gezongen. In de reeks van de 'Psalmen voor Nu' vind je de 119e als één van een twaalftal op de vierde cd. Menno van der Beek zorgde voor de tekst, waarbij hij zelfs het alfabetische karakter van het oorspronkelijk Hebreeuws een beetje vasthield door elk couplet met een nieuwe letter van het alfabet te laten beginnen.
Er is veel te genieten in de weergave van Van der Beek. Alleen al de titel van de psalm (en de cd): 'Geen woord teveel' - afkomstig uit vers 16: 'Ik houd van heel uw woord. U hebt geen woord te veel gezegd'. Een mooie greep is ook de omschrijving van de eerste woorden van de psalm. In de NBV is dat: 'Gelukkig wie de volmaakte weg gaan en leven naar de wet van de Heer'. Van der Beek zet dat heel dynamisch neer: 'Als iemand eerlijk leeft en met het woord van God vertrekt, dan komt zo iemand goed terecht met regels, die God geeft'. Verder vind ik het 9e vers 'Hoe kan wie jong is zuiver leven' (NBV) heel mooi relationeel weergegeven als 'Bij wie kan ik als kind terecht'helemaal in de lijn van wat ik eerder schreef, dat je in het gebod God (als Vader) ontmoet. En voor wie de psalm helemaal doorzingt is de prachtige zin uit één van de laatste coupletten een hart onder de riem: 'en langzaam dringt het tot mij door: uw woord heeft alle tijd' (152). Het is verfrissend om de 119e door de ogen van Van der Beek te zien en te zingen. Niels Dolieslager zorgde voor een melodie met vaart, al komt die in de uitbundige passages van de psalm wat meer tot zijn recht dan in de introverte, zo is mijn indruk.
Langeafstandsloop
De andere versie van Psalm 119 is van Huub Oosterhuis en Antoine Oomen. Talig gebeurt er natuurlijk veel.
Typerend voor Oosterhuis is dat er in zijn weergave van de psalm zoveel andere Schriftpassages mee resoneren.
Zoals: 'Mijn ziel kleeft aan het stof. Blaas mij leven in' (25, Genesis 2:7). En ook: 'Mijn hart verlangt te zien het lichten van uw Aangezicht' (58, Numeri 6:24-26) en zo is er meer. Je komt prachtige zinnen tegen zoals 'De langeafstandsloop van uw geboden zal ik lopen. Goed voor mijn hart' (32). Fel is de passie voor recht en gerechtigheid: 'Ploert en Schender, weg! Ik ben van de Tien Geboden' (115).
Opvallend is dat waar Menno van der Beek God aanspreekt met 'u', Oosterhuis in de meeste van de 22 coupletten kiest voor 'Gij'. Alleen in couplet 18-21 is het 'jij' en 'jouw', al kwam ik er niet achter, waarom het juist in die coupletten gebeurde.
Storend (of oneerbiedig) vond ik dat 'jij' en 'jouw' richting God niet klinken. Eerder intiem dichtbij - zoals in het Duitse 'Du'. Heel indringend is couplet 18, dat begint en eindigt met: 'Jij, Levende, Volstrekte, Integere, Ordescheppende, Veelvergevende, in alles Betrouwbare'. De muziek van Oomen draagt veel bij aan de sfeer van de tekst van dit couplet. Maar dat is eigenlijk in de hele psalm het geval.
Liefdestaal
In de versie van Oosterhuis kom je onder de indruk van de toewijding van de godvrezende, die je in Psalm 119 ontmoet. Ik hikte wel wat aan tegen de wending 'onze Afspraak/Afspraken', op plaatsen waar je in de NBV 'uw richtlijnen' vindt (31,59,129,146,167). Kán dat wel, dat 'ons' en 'wij' en dan nog 'Afspraak' - alsof je met God aan één tafel hebt gezeten? Komen daarvoor wet en gebod niet teveel van de andere kant? Oosterhuis zal wel voor dat woord 'afspraak' hebben gekozen met een knipoog naar verliefden, die een afspraakje maken. Dat dacht ik bij vers 167 - 'Mijn hart waakt over onze Afspraak, onze liefde, over alles wat geschreven staat'. Daar hoor je toch de geliefde, die zich de geschenken van God toe-eigent. Liefdestaal dus. En dat is wel weer helemaal de werkelijkheid van Psalm 119. Het mooie is dus dat Oosterhuis je met zijn eenzijdigheid brengt bij de diepe menselijke toewijding, waar deze 119e Psalm zo vol van is. Echt iemand, die God liefheeft met héél zijn hart. Antoine Oomen heeft de psalm op muziek gezet voor piano, koor en 'allen'. Meeslepend, sprankelend en soms heel intiem, zoals in het 'Ik heb haar lief, uw Thora, moet altijd aan haar denken'. De muzikale taal is heel afwisselend, zodat de 22 coupletten ook allemaal een eigen sfeer hebben gekregen, zonder de typische Oomen klankkleur te verliezen. De Psalm is mooi op cd gezet, hoewel je vanwege de matige verstaanbaarheid het goed uitgevoerde tekstboekje wel nodig hebt.
Loosdrechtse plassen
Wie wel Psalm 119 wil, maar heel anders zou terecht kunnen bij de oude meester Heinrich Schütz (1585-1672). In de laatste jaren van zijn leven zette ook hij heel Psalm 119 op muziek. Het is later het Opus Ultimum en ook wel Schwanengesang genoemd en het werk ademt een intieme vroomheid. Philippe Herreweghe zette het vorig jaar prachtig op een dubbel-cd.
En dan nog iets. De ZvK (Zendtijd voor de Kerken) maakt een serie over de psalmen. Er zijn al een paar afleveringen geweest, met onder andere psalmen uit Australie (Sons of Korah). Die zijn te vinden zijn in het archief van www.zvk.nl. Maar op 7 september (11.00 uur) komt er nog een uitzending over de 'Psalmen voor Nu' met een meditatie van ds. Laurens van Baardewijk vanaf de Loosdrachtse Plassen.
Drs. Freddy Gerkema is predikant van de Nederlands Gereformeerde kerk van Amersfoort-Noord en lid van de redactie van Opbouw.
| Naar aanleiding van: - Psalmen voor Nu 4, Geen woord teveel; (twaalf psalmen met daaronder Psalm 119). Boekencentrum, €17,50; - Huub Oosterhuis, Antoine Oomen, Psalm 119; Mirasound; €17,95; - Heinrich Schütz, Opus Ultimum (Schwanengesang); Harmonia Mundi, €32,50. Wie de teksten van Psalm 119 wil ontvangen in de versies van NBV, Naardense Bijbel, Psalmen voor Nu en Huub Oosterhuis kan me e-mailen (f.gerkema@solcon.nl). Dan stuur ik ze toe (met toestemming van het Boekencentrum en Gooi & Sticht). |