Ramses' heiligdom
1981-05-08
Ramses II, waarvan wij u al iets vertelden, was een farao uit de 19de dynastie van Egypte en leefde ongeveer 1200 voor Christus. Hij regeerde 67 jaar, was een der krachtigste farao's en liet verreweg de meeste standbeelden na, verspreid over het hele land. Met de Bijbel vergeleken viel zijn regering tijdens Davids dynastie over Juda.- Jaargang 25
- nummer 18
Opvallend zoveel als de heidense farao's met zichzelf op hadden. De trots grenst aan het ongelooflijke. Een van zijn grote afbeeldingen (en denk nu maar aan standbeelden van twaalf tot twintig meter hoogte) ligt ruggelings in Memphis. Men heeft er een speciale tempel overheen gebouwd. En hoewel het beeld zowel de kroon als de onderbenen mist imponeert het door zijn massaliteit en ... zijn anatomische preciesheid. Ramses' naam staat gegraveerd zowel op borst als rechterschouder als op zijn gordel.
Zijn voornaamste monument echter maakte Ramses II geheel Zuidelijk in Abu Simbel, dat tegen de Soedan ligt. Naar de stijl van zijn tijd maakte hij dat monument los van zijn laatste rustplaats: hij hakte een monumentale tempel uiteen rots en liet zich elders begraven. Van zijn vele vrouwen trok hij Nofertari voor; zo werd mede voor haar te Abu Simbel een tempel gemaakt. Beide bouwwerken staan als delen van dezelfde heuvel aan het begin van Nasser's stuwmeer; een meer dat, als grootste meer ter wereld, zeshonderd kilometer ver tot de dam van Assoean loopt.
Die stuwdam geeft tussen haakjes goedkope electriciteit aan Egypte. De oorspronkelijke stuw werd aan het begin van deze eeuw gebouwd - maar de moderne Assoeandam, gefinancierd door Rusland, is van 1971. Het is een onbegrijpelijk groots bouwwerk van vele kilometers lengte. In een modern betonnen monument, dat een open lotusbloem voorstelt, is het portret van president Sadat geschilderd. Daartoe moest eerst hef reeds aanwezige portret van president Nasser worden weggewerkt. Welnu, men heeft dat laatste zo overgeschilderd, dat de ondergrond van Sadat's portret nauwkeurig het profiel van Nasser weergeef.
Toen deze dam ontworpen was werd berekend, dat de twee tempels van Abu Simbal straks diep onder het water zouden verdwijnen. Dat werd de grote schaduw op dit machtige waterbouwkundige werk. Cultuur en oudheid zouden moeten plaats maken voor techniek. Door tijdige internationale samenwerking onder leiding van de Unesco werd het bedrag van $ 36 miljoen opgebracht voor een plan, dat nauwelijks zijn weerga vindt.
In vier jaar tijds zijn beide tempels van Abu Simbel in duizenden stukken gezaagd, een goede honderd meter verplaatst en naar hoger terrein gebracht, onzichtbaar in elkaar gekit en onder een nieuwe, kunstmatige, rots opgesteld. We zijn in het holle geraamte van deze rots geweest - áchter de zestig meter lange tempel van Ramses - en zouden u dit verhaal anders niet durven vertellen.
Waren die tempels oorspronkelijk binnen een rots uitgehakt - en dus elk uit één stuk gemaakt, compleet met kamers, beelden, gangen en gevelbeelden - ook achteraf is geen voeg te zien. Met laserstralen werd gezaagd, met speciale lijm in zandsteenkleur werd gehecht. En nog is dit het belangrijkste niet.
De hoofdtempel is door Ramses' architect van drie zalen voorzien, die achter elkaar liggen. Vanwege een oplopende vloer, een aflopend plafond en toelopende wanden is elke volgende zaal kleiner, intiemer en "heiliger".
Wie alle zuilen, beelden en inscripties voorbij is, voelt zioh ais bij een geheim betrokken, dat anderen buiten sluit, dat de wereld ver weg doet schijnen. Zo waant hij zich in een "heilige der heiligen".
Daar aangekomen - niemand spreekt meer - ziet hij tegen de achterwand vier machtige stenen figuren zitten. Ze zijn de eerste en laatste, die in de richting van bezoekers kijken - alle anderen hielden hun gezicht naar het heiligdom. Hier is dus het einde. En wie zijn die figuren? Het zijn drie verschillende zonnegoden - en de vierde figuur is Ramses zelf, nu ook een godheid, op één lijn met de hoofdgoden van Egypte.
Ook dat is het einde van Ramses' zelfverheerlijking niet. Tempelvoordeur en gang zijn zo geconstrueerd, dat de zon twee maal per jaar een ogenblik recht de tempel binnenschijnt en speciaal het beeld van Ramses II volop belicht. Dan kaatst Ramses al die zonnestralen naar de tempelwanden en zo naar de andere drie beelden. Zodat het heiligdom enkele minuten zich in een gouden zonnegloed baadt. Twee maat per jaar koestert zich Ramses onder de speciale zegening van de zonnegod Ra - en laat de goden in deze zegen delen.
Op welke dagen denkt u? Dat is op 21 Februari, Ramses' geboortedag, en op 21 october, Ramses' kroningsdag. Over de schrikkeldagen en andere tijdmeetkundige correcties kan ik u niet inlichten - maar ook dat kunt u rustig aan de Egyptische wijzen overlaten. Die wisten nauwkeurig de tijd, die de zon voor haar omloop nodig had: kenden de 24 uren en de 365 dagen - en nog heel wat meer. Ze waren de enigen niet: ook -elders (in Peru en Engeland) vindt u nog stenen zodanig opgesteld, dat ze op de dag van de zonnewende precies de lichtstralen doorlaten. Voor onze huidige techniek is het al heel loffelijk, dat men de tempel zo nauwkeurig heeft heropgericht. dat er geen dag verschil met vroeger is opgetreden.
De reliefs, die de tempelwanden sieren, geven allerlei perioden uit Ramses' lange leven weer. In een stoet komen bijvoorbeeld 12 slaven aanlopen: kettingen om de hals en de armen geboeid. Geen twee zijn gelijk. Ze symboliseren twaalf onderworpen volkeren. Daar tegenover zijn een dozijn onderworpenen uitgebeeld in levensgroot relief, ook geboeid en aan elkaar geketend, maar nu allen met hetzelfde negroïde profiel. Ze vertegenwoordigen Nubië, het onderworpen gebied waarin AbuSimbel ligt.
Zoals Og, de koning van Basan, zijn grafmonument had opgericht op onderworpen gebied, zo deed het Ramses II eveneens; met de grimmige dreiging: dit gebied is van mij en ik laat het nooit weer los! Koning Og van Basan heeft zich vergokt: zijn granieten monument is nooit zijn laatste rustplaats geworden zeg de Bijbel. 1) Maar Ramses' nakomelingen hebben hun voet nooit van Nubië teruggetrokken en vandaag zijn de bijna zwarte Nubiërs gedienstige hotel knechten en prachtige chauffeurs; de zwarte meisjes zijn bevallige serveersters.
Een andere fresco geeft Ramses weer, staande op zijn strijdwagen, in gevecht met zijn vijanden. Hij gaat moedig voor zijn troepen uit en kranig hanteert hij de boog; zijn rechterhand spant de pees en de linkerarm ...
wel, er zijn twee linkerarmen op het fresco en twee pijlen, er zijn trouwens twee bogen ook, vlak naast elkaar gespannen. Vat u? Ramses II had dubbele krachten, zegt het relief. En u weet dat de strijdwagen door de Hyksos in Egype is ingevoerd? Dat was het Aziatische volk, dat na Jozefs dagen Egypte binnenviel en een nieuwe dynastie vormde, "die Jozef niet gekend had". 2) Later heeft ook Israël dikwijls paarden en wagens gekocht van de Egyptische exporteurs.
Naast Ramses' heiligdom is op korte afstand de tempel van Nofertari opgericht, in dezelfde rots. Niet zo zroot natuurlijk (het was tenslotte maar voor een van Ramses' vele vrouwen) maar ook hier komt aan Ramses en zijn bevriende goden de meeste eer toe. Haar kinderen zijn niet vergeten, maar in het heiligdom zelf komt u Nofertari niet tegen. Het is nu de godin Hathor, die Ramses zegent.
Volledigheidshalve moeten we opmerken, dat de beide tempels van Ramses te Abu Simbel niet de enige zijn, die (als Mozes) "uit het water getogen zijn". Ook bij Assoean is een tempel, die reeds door de oude dam min of meer onder water gezet was, gered en opnieuw opgebouwd. Het is de tempel voor de godin Isis van het eilandje Philae. Door middel van een bouwput werd het bouwwerk drooggelegd; daarna kon het uiteengenomen en elders weer opgebouwd worden. Het karwei is nog niet helemaal klaar - maar de bezichtiging volop waard. Dat "uiteennemen" moest in een zekere volgorde geschieden, wilde men de tempel niet geheel vernielen.
Eerst kwam de sluit- of hoeksteen; daarna konden alle andere stenen geleidelijk worden gelicht. Geeft u dat niet een idee over de Bijbelse hoeksteen of sluitsteen, uit psalm 118 bijvoorbeeld? Geeft het u ook niet enig begrip voor de term uit de statenvertaling over een gebouw dat "bekwamelijk samengevoegd" is? Dat samenvoegen hield bij tempels en piramides in: dat elke steen de ander op zijn plaats klemt, niet meer loslaat dan op hoog gezag. Iets dat op het huis Gods, de gemeenschap der heiligen, wijst.
En overigens is een aannemer in het Engels een "joiner", een samenvoeger!
Een bezoek aan Ramses' heiligdom is overweldigend. Wij ervoeren bijna lijfelijk, hoe gevaarlijk het is wanneer mensen zichzelf afgoden maken, zichzelf tot goden opwerken, zich door medemensen laten verafgoden.
Israël zag zwart van dienstbaarheid en ... afgoderij, zegt de Bijbel. Het volk heeft er aan meegedaan - moest er van worden losgeweekt. Door een eeuwenlange geleide eredienst, die wel materiaal en beelden uit Egypte gebruikte, maar het volk tot de God van Abraham bekeerde.
Pas toen we buiten stonden vroeg iemand aan de gids: welke dag hebben we vandaag? Hij antwoordde: 22 Februari. Mis, merkte de bezoeker op, het is vandaag 21 Februari; we zijn op zijn verjaardag bij RamsesII op bezoek geweest. Eerst toen realiseerde het gezelschap zich, dat op deze morgen vroeg bij zonsopgang het halfjaarlijkse lichtschijnsel in Ramses' heiligdom moest zijn geweest. En begrijpt u wat het is, wanneer iemand zichzelf of een ander "in het zonnetje zet"?
1) Joz. 2: 10 - Deut. 3: 11 - Num. 21 : 35 - 2) Ex. 1: 8.