Zinloos lijden
2012-01-07
Wat een afschuwelijke geschiedenis, die van de kindermoord te Betlehem: een koning laat omwille van één enkel kind alle kleine kinderen van een hele stad afslachten!- Jaargang 56
- nummer 1
Goed, dat ene kind om wie het ging, Jezus, kon dankzij Gods trouwe zorg nog net op tijd in veiligheid worden gebracht, maar je vraagt je wel af: moest dat nu zo? Had God zijn Christus niet op een andere manier kunnen beschermen?
Nee, zegt de evangelist, het kon niet anders. Want de vlucht naar Egypte, de vestiging in Nazareth, en ook die afschuwelijke kindermoord, dat waren allemaal vervullingen van profetieën.
Israël uit Egypte
Dat Gods Zoon als kind naar Egypte moest, dat was, zegt Matteüs (volgens de oude, meer letterlijke NBG-vertaling) ‘opdat vervuld zou worden hetgeen de Here door de profeet gesproken heeft, toen Hij zei: Uit Egypte heb Ik mijn zoon geroepen’.
Als je de hier aangehaalde profetie in het Oude Testament opzoekt, blijkt dat daar de zoon Israël is, dat door God uit Egypte is bevrijd. Maar omdat Israël als 'zoon van God' mislukt was, heeft God later nog eens een zoon uit Egypte geroepen: zijn Zoon Jezus Christus. Die zou doen wat Israël had laten liggen. In zijn roeping uit Egypte bereikte die van Israël haar doel, werd ze vervuld.
De geminachte
Dat Jezus na zijn terugkeer in Nazaret kwam te wonen en niet in zijn geboortestad Betlehem, dat was, zegt de evangelist, ‘opdat vervuld zou worden hetgeen door de profeten gesproken is, dat Hij Nazoreeër genoemd zou worden.’ De moeilijkheid is hier, dat er nergens in het Oude Testament een profetie te vinden is die zo luidt. Nazoreeër had echter in de tijd van Jezus een minachtende klank. ‘Kan uit Nazaret iets goeds komen?’ zei men. En dat de Messias geminacht zou worden, dat is door verschillende profeten voorzegd. Matteüs zegt dan ook: ‘hetgeen door de profeten (meervoud) gesproken is’. Het gaat niet om één bepaald profetenwoord, maar om een thema, dat je bij verschillende profeten tegenkomt: dat de Messias geminacht en vernederd zou worden. Die door God gewilde vernedering, zegt Matteüs, is al begonnen met het feit dat Davids Zoon in plaats van in de Davidsstad Betlehem moest opgroeien in het verachte Nazaret.
Eeuwenlang leed
Maar niet alleen in wat er met Jezus gebeurde, ook in wat er gebeurde met de kinderen die in Betlehem achtergebleven waren, en vooral in wat hun ouders werd aangedaan, ziet de evangelist de vervulling van een profetie. Alleen zegt hij nu niet: opdat vervuld zou worden, maar: ‘toen werd vervuld het woord gesproken door de profeet Jeremia.’ Opdat suggereert goddelijke opzet. God heeft het lijden en de vernedering over zijn Christus gebracht, omdat dat hoorde bij de weg die deze volgens Gods eigen woorden voor de verlossing van zijn volk te gaan had. Maar zo 'n goddelijke opzet vermag Matteüs niet te zien achter de kindermoord.
Die was niet Gods werk, maar een zinloze misdaad van een goddeloos mens. Wel ziet Matteüs het gebeuren in Betlehem in een groter verband staan, maar dat is geen zinvol verband: het is het grote verband van het zinloze leed dat Gods volk telkens weer door goddeloze mensen is aangedaan.
Nieuw dieptepunt
Daarom haalt hij nu een profetenwoord aan dat aan dat leed uitdrukking geeft. Een woord dat oorspronkelijk sloeg op de wegvoering van Gods volk in ballingschap. Toen leek heel de moeitevolle arbeid van alle moeders in Israël in één klap zinloos te zijn geworden. Vandaar dat Rachel ten tonele wordt gevoerd als moeder die haar kinderen beweent.
Dat lijden van Gods volk, en in het bijzonder van de moeders van dat volk, dat zo schrijnend aan de dag trad bij de wegvoering, bereikte een nieuw dieptepunt bij de kindermoord te Betlehem. Toen werd de volle betekenis duidelijk van het woord dat Jeremia destijds sprak.
Geen zin
In tegenstelling tot het lijden van Christus kan het lijden van de moeders van Betlehem alleen maar zinloos worden genoemd. Maar is dat niet ontzettend vaak het geval met lijden dat kinderen van God overkomt: dat je op geen enkele manier de zin ervan kunt inzien? Zeker, ook van ogenschijnlijk zinloos lijden kun je achteraf vaak zeggen, dat het toch zin heeft gehad, bijvoorbeeld doordat het iemand dichter bij God heeft gebracht. Maar dat is lang niet altijd het geval. Daarom moeten we niet bij ieder lijden krampachtig gaan zoeken naar de zin ervan: die is er vaak gewoon niet.
Toekomst
Maar is er dan ook geen troost? Bestaat er troost voor die van hun kinderen beroofde moeders in Betlehem? Zeker wel, zegt Matteüs. Want als ik Jeremia 31 aanhaal, wil ik dat u daar verder leest. Dan leest u: ‘Maar dit zegt de HEER: huil niet langer, droog je tranen. Je zorg voor hen wordt beloond: ze keren terug uit het land van de vijand.’ Als de troost niet kan worden gevonden in het lijden zelf, in de zin ervan, moet ze gezocht worden in wat na het lijden komt: in de wetenschap dat ‘het lijden van deze tijd in geen verhouding staat tot de luister die ons in de toekomst zal worden geopenbaard.’
Dankzij de Ene
Er is troost, zegt Jeremia tegen de moeders in Israël. Maar die troost moet je zoeken in de toekomst: jullie kinderen zullen terugkomen. En ook dit profetenwoord zal aan de moeders van Betlehem worden vervuld.
Ja maar, hoe kunnen die kinderen van Betlehem nu terugkomen?
Die zijn toch dood?
Jawel, maar er was onder de kinderen van Betlehem één die wél is teruggekomen naar zijn land. En door Hem zullen ook die andere kinderen terugkomen en de aarde beërven.
Dat ene kind, Jezus, was namelijk niet zomaar een kind: Hij was Gods Zoon, op aarde gekomen om de weg van Gods volk te gaan. Hij is in ballingschap gegaan, opdat in Hem heel Gods volk zou terugkeren. Hij is gestorven, opdat in Hem heel Gods volk zou opstaan uit de dood, ook die veel te vroeg gestorven kinderen van Betlehem. Zijn lijden was het meest smartelijke dat ooit op aarde geleden is: totale godverlatenheid. Maar tegelijk het meest zinvolle, zo oneindig zinvol, dat we er oneindige troost uit mogen putten, ook bij het meest zinloze lijden. Want dankzij Christus’ lijden is er hoop voor de toekomst.
Drs. Harry Bruins is theoloog en lid van de NGK Schiedam.