Geloof in de wetenschap
2012-01-21
Opnieuw is er een boek verschenen over geloof en wetenschap, dit keer naar aanleiding van een onderzoek naar de geloofsovertuiging van Nederlandse hoogleraren. Circa een derde van de zesduizend aangeschreven professoren deed mee. Eén van de belangrijkst vraagstellingen van het onderzoek was: welke rol speelt levensovertuiging bij het doen van wetenschappelijk onderzoek?- Jaargang 56
- nummer 2
En omgekeerd: beïnvloedt wetenschappelijk werk de levensbeschouwing van een wetenschapper?
Atheïsten
De auteur van het boek Geloof in de wetenschap, Martine van Veelen, stelde 25 vragen aan 2000 hoogleraren en daarnaast heeft ze vijf theïstische en vijf atheïstische professoren geïnterviewd.
Zij werkt in opdracht van ForumC. Dit is een forum dat probeert het christelijk geloof te verbinden met vragen rond geloof, wetenschap en samenleving.
Het meest opvallende onderzoeksresultaat is dat het aantal atheïsten onder hoogleraren veel hoger is (44%) dan onder de doorsnee Nederlandse bevolking (14%).1Het percentage atheïsten is het hoogst onder de biologen en het kleinst onder filosofen en theologen.
Neutrale waarneming
De rol van levensovertuiging bij het doen van wetenschappelijk onderzoek wordt uitvoerig besproken, maar levert niet zoveel verrassende inzichten op.
Zoals te verwachten is, vinden zowel christelijke als atheïstische onderzoekers in de bètawetenschappen vrijwel unaniem dat levensovertuiging geen rol speelt bij hun wetenschappelijk onderzoek (o.a. Carlo Beenakker, Cees Dekker, Vincent Icke). Of je nu christen bent of niet, maakt niet uit voor de waarnemingen die je verricht. Dat water bij nul graden bevriest, heeft natuurlijk niets met levensbeschouwing te maken. De fysicus Gerard Nienhuis laat bij zijn colleges soms iets van christelijk geloof merken door zijn verwondering te uiten: wij kunnen de natuur begrijpen, terwijl we er toch zelf uit zijn voortgekomen!
De fysicus Wubbo Ockels heeft een verrassende inbreng omdat hij de invloed van levensbeschouwing toespitst op vragen rond duurzaamheid en het behoud van de aarde. Hij spreekt over liefde voor de planeet Aarde – daartoe geïnspireerd omdat hij de aarde vanuit de ruimte heeft gezien.
Religie
Het is ook bijna vanzelfsprekend dat een historicus (James Kennedy), een filosoof (Herman Philipse) en een psychiater (Herman van Praag) juist wijzen op de grote rol die levensbeschouwing heeft bij wetenschappelijk onderzoek. Van Praag wijst daarbij op de theorieën van Freud die religiositeit beschouwde als een verschijnsel dat om behandeling vraagt. Daarmee staat hij diametraal tegen over zijn vakgenoot, de neurobioloog Dick Swaab. Deze stelt dat levensbeschouwing geen enkele rol speelt in het onderzoek, terwijl het daarin toch over thema’s gaat als religie en psyche, de vrije wil etc. Het lijkt er veel op dat dit verschil in benadering tussen Van Praag en Swaab juist alles te maken heeft met levensbeschouwing. Ik wil daar verder op ingaan bij de recensie van het recente boek van
Swaab.2
Nuance
Tenslotte wil ik een van de geïnterviewden iets meer voor het voetlicht halen Vincent Icke: een astrofysicus die theoretisch onderzoek verricht over de interactie tussen straling en materie in sterren en gasnevels. Opvallend is wat hij beweert: ‘Ik zelf heb geen enkele overtuiging. Er is helemaal niets wat vaststaat.’ Want, zegt hij, ‘overtuigingen zijn onwrikbare axioma’s die mensen aanhangen terwijl er geen feitelijk bewijs voor is. Zodra ‘gelovigen’ tot actie over gaan op grond van zulke overtuigingen, dan zijn de resultaten in de loop van de geschiedenis onveranderlijk funest geweest.
Echt absoluut catastrofaal fout.’ Hij wijst dan onder andere op het christendom, de islam, maar ook op het communisme en de vrije markt.
Merkwaardig dat een hoogleraar zo weinig oog heeft voor nuance. Want er zijn natuurlijk ook veel goede dingen gedaan op grond van overtuigingen. Icke beschouwt zijn eigen levenswijze als experimenteel met als leidraad: doe anderen geen schade. Dan komt dus de aap uit de mouw: ook Vincent Icke heeft overtuigingen… namelijk over wat goed en kwaad is, over wat zou moeten en over wat niet mag.
Waardering
Wie geïnteresseerd is in de verhouding tussen geloof en wetenschap vindt in dit boek een aantal boeiende interviews. De interviewer heeft een vrij strak vragenlijstje gehanteerd met onder andere de volgende thema’s: het onderzoeksthema, de rol van levensbeschouwing bij wetenschappelijk onderzoek, een mogelijk conflict tussen geloof en wetenschap, de drijfveer bij wetenschappelijk werk, het bestaan van God en een leven na de dood. Het voordeel van deze opzet is dat het makkelijk is om verschillende inzichten met elkaar te vergelijken. Het nadeel is dat er naar mijn gevoel te weinig is doorgevraagd. Niettemin bevat dit boek een aantal boeiende gezichtspunten van een tiental hoogleraren, waarbij Herman van Praag er wat mij betreft positief uitspringt.
Veelen, M. van (red.) (2011), Geloof in de wetenschap. Bekende hoogleraren over God, wetenschap en hun levensbeschouwing.
ForumC, Buiten & Schipperheijn Amsterdam. 158p. € 16,-.
Noten
1 Zie ook www.geloofenwetenschap.nl voor dit onderzoek, zoek met ‘onderzoeksrapport Levensbeschouwing & Wetenschap’.
2 Zie ook: Dick Swaab, Wij zijn ons brein, Contact, 2009.
Dr. ing. Rolie Barth is sinds 2004 predikant in de NGK na een loopbaan in het kernfusieonderzoek.