Joodse poëzie (1)
1980-11-21
In het jaar 1971 verscheen de eerste gedichtenbundel van Saul van Messel. Deze joodse schrijver was toen 59 jaar.- Jaargang 24
- nummer 44
De bundel kreeg als titel "syndroom", een woord dat alles zegt over de aard en de achtergrond van de inhoud.
Syndroom is hier bedoeld als een aanduiding van een complex van vreselijke herinneringen die hij niet kwijt kan en die, vaak door een onnozele gebeurtenis, telkens en telkens weer uiterst pijnlijk naar boven komen.
Die herinneringen betreffen, dat is vanzelfsprekend, de gebeurtenissen van 1940-1945: de moord op 6 miljoen joden, waaronder zijn moeder, veel familieleden en bekenden.
Hij hoeft maar iets te ondervinden waarop de doorsnee-mens nauwelijks Iet, of er komt heftig een pijnlijke herinnering naar boven.
Van deze ervaringen heeft hij er een aantal, buitengewoon knap, in gedichten vastgelegd.
Zo is hij een keer met zijn jongste zoon gaan eten in het bekende restaurant Polen. 't Is hem slecht bekomen.
Restaurant
wij eten
bij polen
mijn jongste zoon
en ik
mijn moeder bleef
in polen
haar jongste zoon
ben ik
ik weet
niet wat
ik eet
en of ik
slik of
stik
Als hij op reis een ANWB-bord ziet waarop Assen staat aangegeven, komt direkt de gedachte aan Westerbork bij hem boven, waar het concentratiekamp lag, voor Joden die naar Duitsland moesten worden getransporteerd.
Assen I ANWB·bord
het is al bijna
weer zo ver
denk ik
als ik merk
hoe dichtbij
westerbork is
U bemerkt wel dat er door de gedachte aan Westerbork veel meer naar boven komt dan het idee: ik ben er bijna. De uitdrukking "het is al bijna zover" zeggen we allemaal wel eens als we opschieten met onze reis. Maar hier heeft deze zegging een veel en veel diepere betekenis gekregen. Als hij door dat bord opeens aan Westerbork denkt, dan komt heel de situatie waarin de Joden ook vandaag nog verkeren bij hem naar boven. Het is al bijna weer zover, betekent dan dat de vervolging van de Joden in heel de wereld weer dreigende is. Dat het al weer bijna zover is dat er weer miljoenen worden vermoord of weggejaagd uit hun land.
Als de dichter in 1969 de Festspiele in Salzburg bezoekt heeft hij ook een ervaring die hem pijnlijk treft.
festspiele salzburg
(1969)
een felle vrouw
kijkt me aan
instinctief voel ik
of mijn jodenster
wel goed zit
Ja, die jodenster heeft wat teweeg gebracht. Je zult maar over straat lopen met een teken op je kleren dat aanduidt dat je tot een ras behoort dat uitgeroeid dient te worden. Op de dichter heeft het ook een vreselijke indruk gemaakt.
Indrukken
de moeten van
mijn jodenster
dateren al
van eeuwen her
ik voel hem
ook vandaag
nog goed
die moet
Knap gezegd: die "moeten" betekenen hier allereerst de littekens, maar het gebruik van dit woord suggereert ook dat heel het gebeuren van de jodenvervolging een "moeten" is. Hoe dan ook, de Joden zijn een volk waarop een doem rust. Er gaat geen dag voorbij dat hij deze "moet" niet voelt.
Dat zegt hij trouwens heel duidelijk in het gedicht "sibbekunde". Sibbekunde is, populair gezegd, de bestudering van de stamboom van een mens. Nu als je vier joodse grootouders hebt, dan ben je, volgens de dichter, niet bepaald bevoorrecht.
Sibbekunde
vier joodse grootouders:
geboorte als straf –
één rechte lijn
van de wieg tot het graf
übersetzung (in gesetze)
vier groszeItern
ein wort
vier buchstaben
mord
Schokkend knap vind ik dat duitse stukje: vertaling (in wetten), vier grootouders, één woord, vier letters, moord.
Dat is, heel cru gezegd, de sibbekunde voor de duitsers geweest. Uitzoeken of iemand een jood was, en bleek dat, dan de gaskamer in.
Puur moord, ook al schreef de wet het voor.
Laat ik dit artikel besluiten met een gedicht dat zo pijnlijk de preciesheid van de duitsers demonstreert.
afrekening
- met 2 gulden en 50 cent in postzegels
voor de erfgenamen
van abraham van delft
en frouke van emden
in leven echtelieden
beiden overleden
te sobibor
op 7-5-1943
van p. a. everts wzn
notaris
te wildervank
habe dank
Wat kan een dichter met twee woorden ontzettend veel zeggen.
Dank u, maar dan in het duits, habe dank, spreekt boekdelen.
Volgende week hoop ik nog een bundel joodse poëzie te bespreken. De spanning in de wereld, waar de joden zeker niet buiten staan, geeft er wel aanleiding toe.
"Syndroom" is een uitgave van Nijgh & van Ditmar.