Psalm zoekt jou
2012-02-18
Stel dat je de volgende opdracht krijgt: ga naar het winkelcentrum in je woonplaats en vraag een willekeurige voorbijganger een lied te zingen. Maakt niet uit wat, als het maar minimaal tweeduizend jaar oud is. Grote kans dat de voorbijganger je aankijkt of je gek bent.- Jaargang 56
- nummer 4
Dat zijn de prikkelende openingszinnen uit het boekje Psalm zoekt jou, dat geschreven werd door de journalist en dichter Rien van den Berg. Een leuke vraag natuurlijk, want zelfs als de willekeurige voorbijganger een doorgewinterde kerkganger is, zal hij of zij niet automatisch aan een psalm denken.
Terwijl die wekelijks worden gezongen, millenniumproof als ze zijn.
Achtergrond
Eind vorig jaar kwam Rien van den Berg met dit boekje, waarin hij een tiental psalmen toelicht. Daarbij komt niet alleen de inhoud ter sprake, maar ook de historische achtergrond en het dichterlijk eigene van het betreffende lied. Als het gaat om het historische wijst Van den Berg bijvoorbeeld op verwante psalmen uit Qumran (bij Psalm 1) of hij laat zien dat motieven in de psalmen soms van over de grens komen (Psalm 29). En hij schrijft ook ergens nog over de rol van de psalmen in de liturgie van het oude Israël (bij Psalm 136). En dat helpt om te zien dat de psalmen niet uit de lucht zijn komen vallen.
Dichterlijk
Verder grijpt Rien van den Berg in elk hoofdstuk zijn kans om iets over een dichterlijk facet van de psalm te schrijven.
Want de psalmen zijn overduidelijk poëzie. Dat vraagt om een indeling van de tekstregels, waarbij lang niet altijd duidelijk is waar een witregel moet komen. Verder stuit je natuurlijk op dat herhalende van de Hebreeuwse dichtregels.
Dat hetzelfde nog een keer gezegd wordt, maar wel subtiel een tikje anders (neem bijvoorbeeld de eerste regels van Psalm 1). Verder komt het refrein ter sprake (Psalm 42-43), maar ook de beestenbeelden, zoals het hert, de zwaluw en het schaap.
Inhoudelijk
Zowel de achtergrond als het dichterlijke brengen je bij de inhoud van de psalmen. Die is zeer gevarieerd: van lof en dank, verdriet en schuld tot klacht en vervloeking. Ook de mooie details ontbreken niet. Zo schrijft Van den Berg bij Psalm 29 dat het in de wereld rondom Israel stormt, maar dat Israël zelf de rust geniet – als in het windstille oog van de cycloon. En bij Psalm 6 wijst Van den Berg op de vrijmoedigheid in de psalmen, waarin de nood veel scherper bij de heilige God wordt neergelegd dan je zou verwachten.
Een alleraardigst boekje dus, ook voor kringen. Waarbij je het onderlinge gesprek zou kunnen afwisselen met het zingen van de psalm of het beluisteren van de versie van Psalmen voor Nu (PvN) of Sons of Korah (SoK).
Psalm vindt jou?
Rien van den Berg is verslingerd aan de psalmen, dat merk je aan alles. Hij was één van de initiatiefnemers van het PvN-project en dichtte de afgelopen tien jaar intensief mee aan de moderne taaljas van deze liederen. Geen wonder dat je op de voorkant van het boekje Psalm zoekt jou ook het embleem van PvN aantreft.
Al lezend vroeg ik me af of (en hoe) de moderne outfit, die Rien van den Berg en anderen de psalmen meegeven, helpt om dichter bij de inhoud van deze liederen te komen. Ik heb om die reden in de afgelopen maand eens een paar van de psalmen uit Psalm zoekt jou voorgelegd aan drie kleine groepjes van gemeenteleden uit de NGK van Amersfoort-Noord (leeftijd rond de vijftig, rond de dertig en even beneden de twintig). We lazen steeds samen de NBV, pakten er de berijming uit het Liedboek bij en luisterden naar de versies van PvN en SoK. Wat kwam daar uit?
Gefeliciteerd
We beluisterden als eerste Psalm 1.
Meteen de openingszin maakte al de tongen los. De NBV heeft: ‘Gelukkig is de mens die niet meegaat met wie kwaad doen’ en in de berijming van 1973 werd dat ‘Gezegend hij, die in der bozen raad niet wandelt’ (LvdK). PvN opent met ‘Gefeliciteerd, jij die niet meeloopt’. Elke groep signaleerde dat de PvN-versie daarin een tikje directer is dan de onberijmde. Maar wel zo, dat je onmiddellijk voelt: dit gaat over mij.
Met name de tieners en dertigers vonden de taal van de hele PvN-psalm veel toegankelijker dan die van het Liedboek.
Bij de club van rond de vijftig speelde het vertrouwde van de Geneefse versie natuurlijk een grotere rol.
Daar vonden ze dat de ernst van het tweede deel van de psalm in de Liedboekversie beter uitkwam dan bij PvN.
Bij de oudste groep was ook de grootste weerstand tegen het luchtig gefloten deuntje, waarmee de psalm niet alleen begint, maar ook eindigt! Het werd als licht shockerend ervaren dat de psalm na de zin ‘en een weg zonder wet, die loopt dood’ fluitend afloopt. De jongere garde had daar vanuit de vreugde van de felicitatie weinig moeite mee. De versie van SoK werd door de meesten als een beetje tam ervaren, waarbij in het tweede deel wel het bijna fluisterend gezongen ‘not so the wicked, they will be like chaff’ opviel.
Gods majesteit
Bij Psalm 24 (PvN) sprong de vraag ‘en wil je weten wie dat is?’ er voor de hoorders uit. Die leidt de climax in, waarbij de macht van God uitbundig wordt bezongen. De PvN-tekst sprak ook bij deze psalm aan, al voegde één van de tieners er aan toe dat ze de Liedboekversie ook wel kon waarderen.
Muziekgenres zijn dus ook niet al te leeftijdgebonden. Breed was ook de gedachte dat SoK niet onderdeed voor de PvN-versie. Het sterk tekstgerichte van de Australische benadering viel de mensen op en ook dat de muziek bij Psalm 24 prikkelender was dan bij sommige andere psalmen van SoK – ‘soms haast een welluidend muzikaal behang’.
Wat hou ik...
De bekendste PvN (Psalm 84) konden we natuurlijk niet overslaan. Een vrouw uit de middengroep had de zin ‘Diep in mijn lijf is zo’n heimwee’ intens meegevoeld, toen ze vanwege een moeizame zwangerschap niet naar de diensten kon komen en thuis achtergebleven dat lied draaide... met tranen in de ogen.
De ‘binnenpleinen van de Heer’, ‘de blijvende schreeuw om de levende God’ (couplet 1) en ‘de blijvende kans om te zingen voor u’ (couplet 2) werden in de volle breedte ervaren als wendingen, die heel dichtbij komen. Beter om te zingen dan de Liedboek-versie, zo was de opinie.
Uit de diepte
Een andere bekende is Psalm 130. Dat was in de Geneefse vormgeving ook al het geval, maar minstens zo sterk is dat bij de PvN-versie. ‘De melodie ondersteunt de tekst prachtig’ zo was de eerste reactie. Ook de dichterlijke kant (die Rien van den Berg voor zijn rekening nam) sprak zeer aan – ‘het rijm is heel functioneel, en ook het herhalende van de laatste regels is pakkend. Inhoudelijk komt het zo heel dichtbij’. Ook de indringende creatie van SoK werd trouwens gewaardeerd. In elke groep was er ook wel een bonuslied, zoals de 137e, een heuse wraakpsalm in de middengroep.
Bij PvN blijft die vooral een klacht, bij de SoK is de ontlading van de wraakgevoelens heftiger. Psalm zoekt jou. Niet elke psalm in moderne outfit zal het hart raken, maar met deze kleine bloemlezing wilde dat wel lukken.
Wie zin heeft kan bovengenoemde psalmversies op Youtube beluisteren, want daar zijn ze allemaal te vinden.
N.a.v. Rien van den Berg (2011), Boekencentrum, Zoetermeer. 108p. € 12,50.
Drs. Freddy Gerkema is predikant van de NGK Amersfoort-Noord en lid van de redactie van Opbouw.