Muziek in de NGK nader bekeken
2008-11-21
Muziek is in onze maatschappij niet meer weg te denken. In videoclips, op radiostations, op de mp3-speler: muziek is 'all over the place'. Ook in de kerk wordt muziek steeds belangrijker en tegelijk gevarieerder. Naast de traditionele begeleiding door het orgel worden steeds vaker andere muziekinstrumenten ingezet. 'Muziek is een heel belangrijk werkveld. Vroeger keek men waar het beste gepreekt werd.- Jaargang 52
- nummer 23
Nu kijkt men waar de beste muziek is', signaleert Bart Visser, muziekcoördinator in Houten. Hoe zit het eigenlijk met de muziek in de Nederlands Gereformeerde Kerken?
In de meeste gemeenten worden naast het orgel steeds vaker ook andere instrumenten gebruikt voor de begeleiding van de gemeentezang.
Deze ontwikkeling hangt voor een deel samen met de trend in de huidige maatschappij waarin gitaren 'hip' zijn en orgels 'saai'. Een kerk die wil aansluiten bij de leef- en belevingswereld van mensen van deze tijd - en veel Nederlands Gereformeerde kerken willen dat - komt dan ook eerder uit bij gitaar en drumstel dan bij het orgel.
Daarnaast hangt de opkomst van andere instrumenten hier en daar ook samen met het feit dat de spoeling van bekwame organisten steeds dunner wordt. In Oegstgeest bijvoorbeeld wordt het orgel door een tekort aan organisten niet vaker dan eenmaal per twee weken gebruikt.
Het komt ook voor dat gemeenten bij verhuizing naar een nieuw kerkgebouw geen orgel meer aanschaffen en definitief kiezen voor begeleiding door piano, gitaar of combo. Zo kocht de NGK Maassluis ruim tien jaar geleden een bestaand gebouw en richtte dat in als kerkelijk centrum. Sindsdien wordt de begeleiding verzorgd door een piano, samen met instrumenten als een (dwars)fluit, viool of trombone.
Extra werk
Deze verandering van het orgel naar een scala aan begeleidingsinstrumenten zorgt voor heel wat extra werk. Waar vroeger alleen gerekend hoefde te worden met de organist, zijn er nu opeens meer gemeenteleden die een instrument bespelen en kunnen worden ingeschakeld.
Caroline Roth, pianist en organist in de gemeente van Steenwijk: 'De begeleiding van de liederen in de diensten vereist tegenwoordig veel werk en veel overleg.
Waar vroeger één organist alles deed ('u vraagt en wij spelen'), moet er nu extra oefentijd worden gevonden, soms voor verschillende instrumentbespelers.
Bovendien is dat niet eenmalig, maar keert het elke zondag twee keer terug. Lastig is ook dat de liturgie vaak pas op vrijdagavond of zaterdagmorgen bekend is. Veel ruimte om een oefentijd af te spreken is er dan dus niet'.
Veel extra overleg en geregel dus, en de vraag is: Op basis waarvan gebeurt dat?
Is er sprake van een muziekbeleid binnen de verschillende Nederlands Gereformeerde kerken? Of moeten combo's, bandjes en andere muzikanten zelf hun weg zoeken? En hoe staat het met de financiën?
Krijgen muzikanten een vergoeding voor bijvoorbeeld bladmuziek, snaren of andere benodigdheden? Worden gitaristen wat dat betreft net zo gewaardeerd als organisten?
Beleid
Uit een minionderzoek van Opbouw onder verschillende gemeenten blijkt dat het nogal uiteenloopt. De onderlinge verschillen tussen de gemeenten vertalen zich vaak in een verschil in muzikale aanpak. Zo heeft de NGK Vlaardingen geen specifiek muziekbeleid, omdat andere instrumenten slechts sporadisch naast het orgel gebruikt worden. In Houten daarentegen is zelfs iemand in dienst genomen om het muziekbeleid van de gemeente in goede banen te leiden. Bart Visser is als staflid muziek in de NGK Houten twee dagen in de week bezig met zijn taak. Daartoe behoort vooral het aanstu-
ren van de verschillende muziek- en geluidsteams.
'Sinds lange tijd worden er verschillende instrumenten in onze gemeente gebruikt. Op een gegeven moment werden het er zo veel, dat het nodig bleek om dit te coördineren'.
Bart Visser stuurt de muziekcommissie aan, geeft persoonlijke begeleiding aan muzikanten en zorgt voor de link tussen de muziekcommissie en de kerkenraad.
Daarnaast is hij verantwoordelijk voor de opleiding van de muzikanten in de gemeente. 'Ik begeleid zo'n 60 à 70 muzikanten en geluidstechnici. Omdat we veel studenten in onze gemeente hebben, vertrekken er regelmatig musicerende gemeenteleden en moet ik er voor zorgen dat er altijd genoeg musici paraat zijn' Ook in Maassluis gaat het er gestructureerd aan toe. De indeling van de muzikanten gebeurt volgens een rooster, waardoor de muzikale bezetting - met de piano als centraal begeleidingsinstrument - per kerkdienst varieert.
Maassluis kent speciale muziekteams. Piet Houtman, voorzitter van de liturgiecommissie, is medeverantwoordelijk voor deze teams.
'Ieder muziekteam bestaat uit bespelers van een piano, diverse melodie-instrumenten, gitaren en ongeveer vier zangers. De teams komen twee keer per maand bij elkaar om nieuwe liederen te oefenen. Er is beleidsmatig voor gekozen om de muziekteams een brug te laten vormen tussen de twee verschillende werelden van het combo én de meer klassieke muziekuitvoering. Zo wordt voorkomen dat er een tweedeling ontstaat in begeleiding, waarbij ieder zijn eigen smaak verdedigt en nastreeft. In de teams zitten dan ook mensen met een verscheidenheid aan muzieksmaken en -stijlen. Samen ontwikkelen ze een eigen stijl waarin alle elementen tot hun recht komen'.
In Oegstgeest is het muziekbeleid nog in ontwikkeling.
Antoine Houben, muzikant en aanstaand ouderling in de gemeente van Oegstgeest: 'Er is de afgelopen jaren doordacht omgesprongen met de positie van de band in de gemeente. Ook is het denken op gang gekomen over hoe om te gaan met het tekort aan organisten.
Daarom is er momenteel een commissie kerkmuziek in oprichting'.
Volgens Bart Visser uit Houten is het echt nodig dat een gemeente een duidelijke visie heeft die erop gericht is om alles wat met muziek te maken heeft te regelen: 'Muziek ís heel belangrijk en wordt door gemeenteleden ook heel belangrijk gevonden.
Door een goede samenwerking kun je soms veel meer uit de muziek halen. Zo kan samenspel tussen een orgel en een ander instrument een grote toegevoegde waarde hebben'.
Orgel
Zou elke gemeente het zo moeten doen? Bart Visser: 'Het is belangrijk om goed te structureren hoe je de muzikale begeleiding in de dienst aanpakt. Maar elke gemeente is weer anders'. In sommige gemeenten gaat men ervan uit dat de praktijk niet om een beleid vraagt en 'gaat het zoals het gaat'. Bé Steenbergen, scriba van de NCGK Zoetermeer: 'Er is in onze gemeente geen vast beleid voor wat betreft het gebruik van instrumenten en ook geen echte verdeling.
Liederen die niet geschikt zijn om met orgel te begeleiden, worden door andere instrumenten begeleid'.
Dat lijkt eenvoudig. Maar wie bepaalt welke liederen geschikt zijn voor het orgel en welke niet? Of zouden alle liederen door elk instrument begeleid kunnen worden? Antoine Houben uit Oegstgeest vindt van wel: 'We streven er in onze gemeente naar om niet te vervallen in een tweedeling: 'orgel=liedboek' en 'piano=opwekking', maar juist ook de piano liederen uit het liedboek en het orgel opwekkingsliederen te laten spelen. Ook de band, die eenmaal per maand de gemeentezang begeleidt, speelt in die dienst alle liederen'.
In Steenwijk denkt men daar een nuance anders over.
Caroline Roth, al 19 jaar lang bezig met muziek in de kerk, is bezig een lijst te maken die aangeeft welk lied beter door het orgel en welk lied beter door een ander instrument begeleid kan worden.
Als organist vindt ze het wel jammer dat er niet meer eigentijdse muziek voor het orgel geschreven wordt.
'Waar blijven de variaties en improvisaties op opwekkingsnummers en andere geestelijke liederen? Daar is op orgel ook best veel mee te doen'.
Geregel
Als een gemeente er voor kiest dat sommige liederen beter door andere instrumenten dan het orgel begeleid kunnen worden, is het de vraag wie dan voor die begeleiding zorgt. In Bunschoten-Spakenburg wordt bij speciale jeugd- of gezinsdiensten een muziekgroep van buitenaf ingeschakeld.
Dit loopt meestal via de commissie vieringen. Als in de 'wat gewonere diensten' liederen door andere instrumenten begeleid moet worden, moet de predikant dat zelf regelen. Dat is ook in Kampen het geval, waar ds. Roel Venderbos regelmatig zelf voor muzikanten moet zorgen: 'Dat is vaak lastig, want in de praktijk heb je te maken met toevalsfactoren.
Het hangt er van af, hoeveel tijd er is en of iemand makkelijk te benaderen is'. In Utrecht wordt de gemeentezang in de ochtenddienst om de week begeleid door een muziekgroep.
Dat dit niet elke week gebeurt, heeft volgens ds.
Mark Janssens meer te maken met de muzikanten zelf dan met de visie van de gemeente: 'Wij hebben de mensen die willen begeleiden, in twee groepjes verdeeld.
Dat deze musici niet vaker begeleiden, heeft niet zozeer met beleid te maken, maar met de praktijk dat zij het te belastend vinden om structureel vaker dan één keer per maand te spelen'.
In Assen wordt het regelen van andere instrumenten aan de organist overgelaten.
'Maar vaak gebeurt dat niet, ook omdat de liturgie meestal pas laat beschikbaar is', zegt Otto Selles die voorzitter van de muziekcommissie in de NGK Assen is. Een muziekcommissie? Dat duidt op een gestructureerd beleid. Maar volgens Selles is de commissie 'meer informeel' en wordt de invulling van de dienst vaak overgelaten aan de dienstdoende organist. Selles: 'We hebben vanuit de muziekcommissie wel eens een poging gedaan hier een wat meer structureel karakter aan te geven, maar dit is niet van de grond gekomen. Van een echt beleid is dus geen sprake'.
Financiële kant
Hoe zit het met de financiële kant van dit alles? Krijgen muzikanten voor hun begeleiding een vergoeding? En moeten ze hun instrumenten en de daarbij behorende accessoires zelf financieren of doet de gemeente dit?
Dat een nieuw orgel of een orgelrenovatie door de kerk wordt betaald, spreekt overal vanzelf, maar bij andere instrumenten verschilt dat sterk per gemeente. Als er nieuwe instrumenten voor de kerk moeten worden aangeschaft, doen veel gemeenten dat via een (sponsor)actie. In Barendrecht is het combo bijvoorbeeld gedeeltelijk gefinancierd door acties van de jeugd en ook in Bunschoten-Spakenburg wordt er voor grote uitgaven gespaard door middel van acties of deurcollectes.
In de meeste gemeenten wordt het logisch gevonden dat instrumenten die privé bezit zijn, ook door de muzikant zelf betaald worden. Bé Steenbergen over de situatie in Zoetermeer: 'De gemeente heeft een piano en een drumstel aangeschaft. Ook de onderhoudskosten hiervan worden door de gemeente betaald. Maar als instrumenten privé bezit zijn, kan het onderhoud lastig op de kerk worden afgeschreven!
Ik gebruik mijn computer voor 80% voor de kerk, maar het onderhoud...
' Voor 'kleinere dingen' als bladmuziek en nieuwe snaren is in een aantal gemeenten wel geld beschikbaar, maar in de praktijk wordt daar weinig tot geen gebruik van gemaakt.
'Wellicht zou je wel eens iets kunnen vragen aan de commissie van beheer, maar als kleine kerk is het al moeilijk genoeg om de eindjes aan elkaar te knopen, dus betaal je dat meestal zelf', constateert Caroline Roth uit Steenwijk. Roel Venderbos uit Kampen vindt daarentegen dat een muzikant best een bijdrage zou mogen ontvangen voor het materiaal.
'Een catecheet krijgt ook geld om werkmateriaal aan te schaffen. Een muzikant zou dat ook moeten krijgen en op z'n minst ook een bijdrage om het instrument te onderhouden'.
Muzikanten krijgen lang niet altijd en overal een vergoeding voor hun diensten.
Organisten krijgen zo af en toe nog een bescheiden financiële vergoeding of attentie voor hun spel, maar andere muzikanten doen het meestal pro deo. Zo zijn er in Houten zoveel muzikanten actief dat het haast onmogelijk is om die allemaal een vergoeding te geven. Roel Venderbos vindt het in ieder geval belangrijk om er over na te denken om musici te betalen, zeker als het om professionele musici gaat. 'God mag de hoogste eer toe komen, ook door middel van muziek. We willen daarvoor graag goede begeleiding. Ik vind dat dat ook in de portemonnee te voelen mag zijn. Niet alleen voor het spelen, maar ook voor de (bij)scholing van muzikanten'.
Afhankelijk
Uiteindelijk is een kerk erg afhankelijk van het talent dat beschikbaar is. 'Je kunt als kerk wel een gitaar en een dwarsfluit aanschaffen, maar als er niemand op kan spelen, heb je er niks aan', aldus Caroline Roth. En een standaard muziekbeleid dat past op elke gemeente, is niet te bedenken; daarvoor verschillen de gemeenten teveel van elkaar. Maar waarom zou elke gemeente zelf het muzikale wiel uitvinden?
En waarom zouden muziekcommissies en muziekmakers binnen de NGK niet van elkaar leren door hun muziekbeleid uit te wisselen en hun ervaringen te delen? En dan is er ook nog de website van New Wine (www.new-wine.nl, daarna klikken op Toerusting en vervolgens op Muziek), waar onder verantwoordelijkheid van Bart Visser uit Houten de nodige muzikale toerusting voor plaatselijke gemeenten wordt aangeboden.