Heimwee naar Gilead
2006-02-03
Het komt maar zelden voor dat een christelijke roman in aanmerking komt voor een belangrijke literaire prijs. Misschien werpt u tegen dat dat aan Specht en zoon van W.J. Otten en Knielen op een bed violen van Jan Siebelink vorig jaar in Nederland toch maar gelukt is, maar die zijn moeilijk te vergelijken met Gilead van de Amerikaanse schrijfster Marilynne Robinson dat in 2004 de prestigieuze Pulitzerprijs voor Literatuur kreeg.- Jaargang 50
- nummer 3
De bekering voorbij
Gilead is een echt christelijke roman, niet een bekeringsverhaal, maar veel sterker: het geeft, de bekering voorbij, een beeld van een echt christelijk leven. Dominee John Ames, de hoofdfiguur heeft zich geen vroomheid verwòrven, hij ìs vroom, leeft als kind van de Heer. Zonder dat dat ooit met zo veel woorden gezegd wordt. Zo ervaar je hem, je leert hem namelijk van binnenuit kennen, want heel de roman is een ‘brief’ die hij schrijft aan zijn zoontje van zeven, om later te lezen als hij volwassen geworden is. Ames zelf is oud, 77, hij heeft een hartkwaal die hem nog maar weinig tijd gunt. Hij schrijft de jongen alles wat hij hem bij het opgroeien verteld zou hebben als hij was blijven leven.
Over zijn komaf, over gebeurtenissen en ervaringen die zijn karakter gevormd en zijn leven bepaald hebben.
En tegelijkertijd wordt hij zich al schrijvende bewust van wat diep in hem om gaat. Daarnaast vertelt hij over zijn dagelijkse belevenissen, de dingen die hij meemaakt in de periode dat hij schrijft. Dat verhoogt de levendigheid en geeft ruimte voor een bepaalde ontwikkeling, maar maakt het geheel ook wat fragmentarisch, zodat de verhaallijn pas langzaamaan duidelijk wordt.
Eenzaamheid
De kalender wijst 1956 aan, rassendiscriminatie is nog de dagelijkse praktijk. Ondanks zijn leeftijd preekt dominee Ames nog elke zondag in zijn kerkje in Gilead, in de Amerikaanse staat Iowa, waar hij al meer dan 50 jaar predikant is. Hij heeft geen gemakkelijk leven achter de rug. Zijn eerste vrouw is gestorven bij de geboorte van hun eerste kind, een dochtertje dat maar een paar uur geleefd heeft. Meer dan 40 jaren van verdriet en eenzaamheid zijn gevolgd, ‘maar vrede en rust overheersten’. Pas als hij achter in de zestig is, komt het tot een tweede, zeer gelukkig, huwelijk. Met een vrouw die van hem leert wat geloven is. Ze is veel jonger dan hij en samen krijgen ze het zoontje voor wie zijn brief bestemd is.
Pistool
Ook de buitenwereld heeft voor onrust gezorgd. Oorlogen en epidemieën hebben hun sporen in het rustige Gilead achtergelaten. John Ames is er al jong mee geconfronteerd: als twaalfjarige jongen is hij samen met zijn vader in een zeer bange tocht onder moeilijke omstandigheden naar Kansas geweest is om het graf van zijn grootvader op sporen.
De herinnering eraan komt vaak boven. Die grootvader, ook predikant, een markant en excentriek figuur heeft nog meegevochten in de burgeroorlog in de strijd voor afschaffing van de slavernij. Hij beweert daarvoor in een visioen van een geketende Christus zelf opdracht gekregen te hebben. Hij verschijnt in die tijd op de preekstoel met een bebloed overhemd en een pistool in zijn gordel. En als de oorlog voorbij is moet hij de vrouwen uit de uitgedunde gemeente troosten om het verlies van hun mannen en zonen die hij zelf enkele jaren eerder de strijd in gepreekt heeft.
Overtuiging
Anders dan zijn grootvader was John Ames’ vader net als hij zelf een man van vrede. Die vader, ook predikant, is later het geloof kwijt geraakt, vooral door toedoen van zijn geleerde zoon Edward, wat tot hevige discussies met John Ames geleid heeft. En daarmee is meteen duidelijk dat zijn echte geloofsleven, zijn wandelen met God, niet het gevolg is van een zekere naïveteit, maar wel degelijk een overtuiging die door ongelooftheorieën heen gegaan is. Vele malen kom je de naam Feuerbach tegen, de atheïst, voor wie God slechts een projectie van de mens is en wiens Het wezen van het christendom door Ames gekend en om bepaalde uitspraken ook gekoesterd wordt.
Baseball
En dan is er nog de vriend van Ames, de oude presbyteriaanse predikant Boughton, die ook zijn hele leven in Gilead gewoond heeft. Hun vriendschap is hartverwarmend. Ze zijn er voor elkaar als ze elkaar nodig hebben.
Dat is trouwens ook het beeld van het stadje Gilead. De zorg die de gemeenteleden voor de dominee hebben is ontroerend. Tijdens zijn jarenlange eenzaamheid maken ze elke dag maaltijden voor hem klaar. De bouwvallige kerk wordt niet afgebroken zolang hij nog leeft, want ‘een nieuwe kerk kunnen ze hem niet aandoen.’ Omdat hij een fervente baseballfan is geven ze hem een televisietoestel.
Echte vroomheid
Een vrome man heb ik Ames genoemd, maar vroom heeft een negatieve bijklank, een lading van overdrijving, terwijl wat je hier te zien krijgt zo echt is, zo gewoon. Hij leeft volgens het evangelie. Over mensen oordeelt hij niet, hij vergeeft.
Dat is voor hem niet gemakkelijk of goedkoop, dat betekent soms wel degelijk een gevecht. Dat wordt duidelijk uit de relatie met zijn ‘peetzoon’. Zijn vriend Boughton heeft een kind naar hem vernoemd als troost voor Ames kinderloosheid.
En juist om dat laatste heeft hij dat niet kunnen accepteren. De jongen, Jack, blijkt bovendien een echt gemeen karakter te hebben. Hij pest zelfs zijn peetvader door van hem af te nemen wat hem zeer dierbaar is; hij laat een jong meisje zitten met een kind zonder dat het hem iets doet. En daarmee naderen we een belangrijk thema van het boek. Als Jack na vele jaren terugkomt naar Gilead brandt een geweldige tweestrijd in Ames los. De jongen zoekt toenadering, maar hem vergeven kan hij niet. Bovendien vervult het hem met zorg dat zowel zijn zoontje als zijn vrouw erg geboeid raken door Jack. Pas na veel strijd leert hij van de gelijkenis van de verloren zoon dat het gaat om de vader die vergeeft, ook al toont de zoon niet eens berouw. Ames komt zelfs zo ver dat hij liefde opbrengt voor Jack. En voor Jack weer vertrekt zegent hij hem. ‘Heel mijn leven heb ik geleefd voor dit ene moment.’
Sacramenten
In de figuur van John Ames zijn leven en geloof één geworden, op een vanzelfsprekende manier. In zijn denken en zijn doen en laten. Zijn bidden: er wordt geen gebed geciteerd, maar je merkt wat een vertrouwde plaats het in zijn leven inneemt. ‘Ik heb vannacht veel gebeden en ook wat geslapen’. Dit is echte spiritualiteit. Als lezer maak je het mee. Dat geldt ook voor de intensiteit waarmee hij de sacramenten beleeft: het stukje door as zwart geworden brood door zijn vader in zijn mond gelegd, zoals hij dat later weer bij zijn zoon gedaan heeft. ‘…en dat ieder van ons zo een ogenblik met de Heer in Gethsemane verkeert. Kon ik je maar meegeven wat mijn vader mij meegegeven heeft. Nee, wat de Heer mij geschonken heeft en ook jou moet schenken.’ En de indrukwekkende manier waarop hij de doop ervaart. De grootste betekenis van water is niet de vruchtbaar makende regen, maar dat het gebruikt wordt voor de doop. En hij beseft: een van de mooiste aspecten van het predikant zijn is het geven van de zegen: namens God iemand aanraken en zegenwoorden uitspreken.
Hemel
Het leven na de dood is voortdurend in beeld, maar slechts zelden op een treurige manier. Dat laatste wèl als John Ames zich zorgen maakt over het leven van vrouw en zoon als hij er niet meer is. Dan troost hij hen en zichzelf met een preek over Hagar en Ismaël, die door God opgevangen werden toen ze zonder man en vader de woestijn ingestuurd werden. Een beeld van de hemel heeft hij niet, maar zijn vriend Boughton leert hem daarover: ‘alles wat je op aarde mooi vindt, moet je met twee vermenigvuldigen’.
En hij vindt veel mooi: ‘O, dit leven, deze wereld.’ Zijn leven met de Heer maakt dat hij ontspannen met de dood kan omgaan: als hij voelt dat hij gaat sterven zal hij gauw deel 2 van Calvijns Institutie in zijn handen nemen: dat maakt een goed indruk. Humoristisch werkt ook het gebruik van bijbelteksten in een andere context: ‘Waarom heb je mij opgeroepen en mijn rust verstoord? spreekt hij de geest van Samuel na, als iemand onverwacht bij hem komt.
En zo is er zo veel te noemen. Het boek loopt over van mooie gedachten en diepe (geloofs)wijsheden. Over het vijfde gebod en over het tiende. Over de liefde ‘Liefde is het eeuwige dat in het tijdelijke doordringt.’ Een boek om te herlezen.
Stad van de hoop
Wie alleen aan een roman begint om het spannende verhaal, kan dit boek beter laten liggen. Want in dat opzicht is het nauwelijks opzienbarend. Maar wie kennis wil maken met een gemeenschap waarvoor het leven dicht bij de Heer een normale zaak is, vindt hier een roman van zijn gading. Het is geen gemakkelijk boek, het vraagt een laag leestempo, maar de inspanning wordt beloond. Als je het uit hebt, voel je heimwee naar het leven in het Gilead van dominee Ames, het stadje van de hoop. De hoop dat wordt zoals Zacharia profeteerde over Jeruzalem: een stad met oude mannen en vrouwen op de pleinen die verder krioelen van de ongestoord spelende kinderen. Het leven zoals God het bedoeld heeft.
Marilynne Robinson, Gilead, Uitg. Arbeiderspers en Mozaiek, gebonden, 227 pag., € 18,95.