Een niet geheel onbelangrijke kwestie
1978-01-20
Op de in 1976 gehouden Landelijke Vergadering kwam het woord "instructie", dat in het akkoord van samenleven gebruikt wordt, ter sprake en bleek de precieze bedoeling ervan niet geheel duidelijk te zijn. Daarom kreeg de Commissie Functionering Kerkverband opdracht om het begrip instructie nader te omschrijven. Zij blijkt van oordeel te zijn dat een mindere vergadering doormiddel van een instructie een bepaalde zaak op een meerdere aan de orde kan stellen en vindt, omdat dit ook op andere wijze kan gebeuren, het vermelden van instructies in het akkoord van samenleven niet erg noodzakelijk. Het loont de moeite op deze zaak wat nader in te gaan omdat er toch wel het een en ander aan vast zit.- Jaargang 22
- nummer 3
Als we de geschiedenis op dit punt nagaan, pan blijkt een instructie inderdaad een middel te zijn van een kerkenraad, classis enz. om een bepaalde zaak op een meerdere vergadering aan de orde te stellen. "Die geene die tot den Provincialen Synodum gezonden zullen worden, zullen meede brengen Brieven van haare zendinge, mitsgaders de puncten schriftelyk vervat, die zy voorstellen zullen '). Deze schriftelijke stukken worden even verder instruktie of bevelschriften genoemd. Verschillende lijsten uit de eerste tijd van na de Reformatie 'zijn bewaard gebleven 2).
Maar niet alleen werden er bepaalde zaken door aan de orde gesteld, meermalen bevatten zij ook het oordeel daarover van de afgevaardigde vergadering. Alzo onze Dienaar Andreas bij provisie (voorlopig) in zijn dienst toegelaten is totdat het Synodus verzameld zal zijn. Is nu die vrage of die Broederen daar iets anders in willen verorderen. Zoveel henlieden aangaat en zij weten niet bij te brengen daarom hij verhinderd zoude worden. Ja achten 't nodig dat hij blijve om redenen onze gedeputeerden bekend, schrijft de kerkenraad van den Briel in zijn instructie voor de Provo Synode van Dordt 1574 3).
Niet altijd intussen wordt in een instructie een zaak aan de orde gesteld. Soms bevat zij het oordeel van de zendende kerk of vergadering over wat reeds door ànderen als te behandelen was voorgesteld. De zwarigheden in elke classis moeten aan de roepende kerk van de provo synode tijdig worden meegedeeld, opdat deze ze aan alle classes kan toezenden, "opdat ze aldaer gheventileert moghen worden, ende ghedeputeerden, so wutghesonden sullen worden ad synodum, de resolutie des classis daarop medebringhen", bepaalt de Synode van Overijssel 1603. Die van 1606 voegt er aan toe dat dit ook in andere Gereformeerde kerken wurdt underholden 4). Hier kan nog aan toegevoegd worden dat uit het bovenstaande reeds blijkt, dat de instructies lang niet altijd zaken bevatten, die slechts voor de zendende kerk van betekenis waren.
Ze bevatten ook veelal punten van generaal belang, zoals het heette.
Het sprak voor de oude geref. kerken vanzelf, dat de afgevaardigden het gevoelen van hun zenders naar voren hadden te brengen, zoals dat in hun instructie was omschreven. De afgevaardigden naar de Synode van Noord-Holland 1595 worden verplicht "advys ende resolutien te geven over alle gravamina (kwesties, G.J.) achtervolgens haerlieder instructien" 5). Een van haar voorgangsters stuurt haar afgevaardigden naar de Nationale Synode van 1586 met credentie en "zekere instructie, van dewelcken sy haer in den synode reguleren zullen" 6).
Om niet eentonig te worden gaf ik telkens maar een enkel voorbeeld, maar deze zouden met talloze vermeerderd kunnen worden. . Resumerend kunnen we uit dit overzicht van de vroegste geschiedenis van onze kerken vast stellen dat de instructies schriftelijke stukken waren, waarin de zendende vergaderingen de volgende punten, allen of voor een deel, opnamen:
a. de opdracht aan haar afgevaardigden om bepaalde punten van algemeen of plaatselijke betekenis aan de orde te stellen;
b. haar oordeel over deze door haar zelf of ook over door anderen aan de orde gestelde zaken;
c. de opdracht aan de afgevaardigden dit oordeel ter meerdere vergadering bekend te maken;
d. binding van haar afgevaardigden aan de in de instructie vermelde oordelen van hun zenders.
Wat de latere geschiedenis betreft, globaal genomen kunnen we zeggen: Hoe meer de plaatselijke kerken en mindere vergaderingen zich laten gelden, des te meer is er van instructies sprake, terwijl ook het omgekeerde het geval is. Uit het bovenstaande volgt dat onze kerken er goed aan zullen doen het begrip, instructie niet uit het akkoord van samenleven te elimineren.
Ook dient het woord "instrueren" in art. 32 goed te worden verstaan, Dit artikel luidt op het onderhavige punt: "Aan de(ze) kerken wordt vroegtijdig medegedeeld welke zaken worden voorgelegd, opdat zij haar oordeel kunnen kenbaar maken en haar afgevaardigden behoorlijk kunnen instrueren". Dit woord kàn onderrichten betekenen, maar in het kerkelijk spraakgebruik is de betekenis: een bepaalde gedragslijn voorschrijven. En deze betekenis moet hier vast gehouden worden. En dat met het oog op de inbreng van de kerken op de meerdere vergaderingen en met het oog op het kerkelijk karakter van deze. Het beginsel dat de meerdere vergaderingen vergaderingen van kerken zijn, zij het door middel van afgevaardigden, moet zo sterk mogelijk tot uitwerking worden gebracht en bewaard worden. Dit behoeft nog niet een bindend mandaat inzake het stèmmen te betekenen.
Het sluit ook onderlinge deliberatie of gedachtewisseling allerminst uit. En evenmin de aanpassing aan elkaars gevoelen of ook het wijken van het minder juiste gevoelen voor het betere, maar het moet daarbij dan niet maar gaan om gevoelens van personen, ook al zijn het afgevaardigden, maar om die van de zendende vergaderingen, van de kerken zélf. Die moeten, om een oude instruktie te citeren door de afgevaardigden "met alle redenen, instanties en de andere bequaeme middelen gevordert ende aengebonden worden, opdat se bij de vergaderinge sooveel mogelijck is mochten worden toegestermt." 7)
Noten
1) Rutgers, Acta, pag. 109, Synode van Emden 157!.
2) idem, pag. 195, 411 .e.a.
3) idem, pag. 204, in huidige spelling.
4) Reitsma en Van Veen, Acta V. pag. 264, 271.
5) idem, I, pag, 196.
6) idem, I, pag. 137.
7) idem, V, pag. 157. Zie ook Ds F. L. Bos, Toersteen voor allen, Oud licht over Nieuwe Kerkrechtelijke vragen, waarin meer verwijzingen naar oude Acta. De omschrijving van het begrip instructie bij Ds H. Bouwman, Gereformeerde Kerkrecht, 2e deel, pag. 61 en 141 is te eng en bij Joh. Jansen, Korte Verklaring van de kerkenordening is ze wel erg vaag uitgevallen, pag. 150, 2e druk.