"Lood om oud ijzer" (2)
1978-02-10
Ook deze week wil ik nog wat voortborduren aan dat thema "lood om oud ijzer".- Jaargang 22
- nummer 6
Verleden week wees ik op het verschijnsel dat de overgrote massa van de tegenwoordig in politiek geïnteresseerden maar één "verdelingsprincipe" hanteren als het er om gaat de politieke partijen en stromingen te typeren. Namelijk dat van "links" en "rechts".
Men ziet die politieke richtingen alleen in het horizontale vlak en typeert ze dan als rechts, midden, links, of wat voor hen hetzelfde is als conservatief, gematigd, progressief. Uiterst rechts staan volgens deze visie de (nooit precies omschreven) fascisten, uiterst links de communisten of nog linkser - de anarchisten b.v. van de Rote-Armee-Fraktion. En daartussen krijgen alle andere een plaats toegewezen. Waar men bij deze typering geen oog voor heeft, althans buiten beschouwing laat, is de mogelijkheid - en de werkelijkheid! - dat er vele politiek-geïnteresseerden en -actieven in hun politiek niet alleen het "horizontale" verdisconteren, maar daarin ook en vooral een "verticale" dimensie erkennen en tot haar recht willen laten komen. Om een term van dr Zijlstra te hanteren: "het uitgangspunt en wezen" van een partij zoeken in iets dat bóven het "horizontale" uitgaat, en dat dat horizontale beslissend beheerst. Als dat het geval is komt men met het typeren van de politieke stromingen aan de hand van het schema "rechts - midden - links" niet klaar.Ik zal daar een paar concrete voorbeelden van geven. Geen gefantaseerde, maar twee die in de werkelijkheid hebben gefungeerd. En dat met grote ernst en kracht!
De eerste is de volgende.
Ik geef die weer met de eigen woorden van de verdediger daarvan. Dan bereik je de grootst mogelijke objectiviteit. De man op wie ik het oog heb wees er steeds op dat de Nederlandse beschaving van het christendom doordrongen was.
Hij zei o.a.: "De tegenwoordige beschaving hebben wij niet alleen in dit land, maar ook elders, hoofdzakelijk aan het christendom te danken. Hoe kan de wetgever, zelf onder de invloed van het christendom opgevoed en gevormd, zich aan de invloed daarvan onttrekken?.. Het christendom is niet gebleven binnen de kerk, het is een burgerlijke kracht geworden; de ziel onzer beschaving; een stroom die zich door alle aderen der maatschappij heeft uitgestort. Het is deze invloed van het christendom, die zich van zelf zal doen gevoelen...
Wanneer wij hier van godsdienst spreken, dan wordt vooral het christendom bedoeld, en nu zeg ik het voor de tiende en twintigste keer, en ik zal het voor de honderdste keer zeggen, wanneer het mij gevraagd wordt: het christendom is de grondslag, de bezielende geest van onze maatschappij... Gij kunt niet neutraal zijn jegens het christendom; gij kunt neutraal zijn jegens deze of gene bepaalde kerkleer, niet jegens het christendom...
De overheid, niet dienstbaar aan enige kerk, en de kerk niet dienstbaar aan de overheid, wil dat zeggen dat het christendom vreemd is aan de staat of aan hetgeen van staatswege geschiedt? Ik zeg neen! ... De stille werking van het christendom, boven verdeeldheid van geloof, is oneindig algemener en groter, dan hetgeen men in de kerkelijke sfeer met ogen ziet. Het christendom heeft onze wetgeving en ons bestuur, onze samenleving en onze zeden doortrokken, maar dat is niet het bijzondere christendom ener bepaalde kerk, het is het éne licht, waarvan de onderscheiden geloofsbelijdenissen bijzondere stralen zijn ... Ik spreek van het christendom als van, een algemeen levenselement onzer tegenwoordige maatschappij, gelijk aan de lucht, die wij ademen ... Wanneer men de kerkleer, die wij zelf in het bijzonder belijden, uitsluitend voor christendom houdt, dan houdt men zich, dunkt mij, aan een tak en miskent men de stam... Het christendom waarvan ik spreek, is niet een christendom in de lucht, het is een christendom op de aarde, al onze betrekking doorstromende. Het christendom is de grondstof, de bezielende geest van onze maatschappij."
Tot zover deze politicus. Men zou kunnen zeggen dat hij in deze woorden constateert en vurig verdedigt een christelijk geïnspireerde politiek.
En nu de andere.
Eveneens sprekend over het christendom heeft ook deze politicus het oog op een christendom boven alle kerkelijke gemeenschappen. Hij bedoelt "het positieve, historische christendom, niet aan enig kerkgenootschap eigen, maar aan alle christelijke kerkgenootschappen gemeen; een leerstellig christendom in de onafscheidelijkheid van dogma, historie en moraal, zodat elk feit een leerstuk in zich bevat en elk leerstuk zich in een voorschrift ontwikkelt, en ieder leerstuk wijst op het grote feit waaruit dogma en zedenleer ontspruit; het zaligmakende feit; het feit ener "zaligmakende genade die onderwijst..."
"Het leerstellige, historische, en' positieve Christendom, het licht waarvan elke kerkelijke belijdenis, voor zover een Kerk waarlijk christelijke Kerk mag worden genoemd, een straal is, het Christendom dat aan alle kerkgenootschappen gemeen is, heeft", aldus deze politicus, "tot middelpunt: het Kruis. In dat éne woord is de ganse leer, die de Christen beide in leven en sterven rust geeft, de leer van zonde, verlossing en dankbaarheid vervat. Neem het Kruis weg, ...dan valt naar mijn beschouwing (zo exclusief ben ik) het Christendom weg." En als dat Kruis wegvalt, valt niet alleen het Christendom als verzoening van zonden en bevrij ding van schuld weg - ook het christelijke leven stort dan ineen. Want "de kiem van de gehele moraal en ethiek ligt in het schulduitdelgend offer van het vlekkeloze Lam. Het middelpunt waaruit voor het leven van de mens een richtsnoer ontleent wordt is het Kruis, waar aan de eisen van recht en barmhartigheid over en weer voldaan is. In de overdenking en analyse van dit feit is de gehele ethiek begrepen...
Zo is het, wij prediken Christus, de Gekruisigde, de Joden een ergernis en de Grieken een dwaasheid; Christus, de kracht Gods en de wijsheid Gods, voor de Israëliet en de Griek de rots der ergernis en de steen des aanstoots; voor de Christen het fundament en de steen die ten hoofd des hoeks gelegd is!
Hier ligt een onoverkomelijke kloof. En waarom zijn wij in dit opzicht zo EXCLUSIEF? Omdat, zodra wij ophouden exclusief te zijn, wij worden GEABSORBEERD, omdat hier een vraag is, in de meest verheven zin van het woord, over leven en dood; omdat waar het Kruis ontvalt het Christendom reëel oplost in een algemene godsdienst die, ook met de naam van Christendom versierd, de naam verdient van -een dor en droog deïsme. .. Neem dat ene woord HET KRUIS weg, en wat blijft er in onze schatting? Rationalisme, neologie, ongeloof."
Dit zijn de twee door mij bedoelde opvattingen omtrent dat wat boven het "horizontale" uitgaat en het politieke leven, de politieke activiteit beheersten.
Het eerste dat van een door het christendom geinspireerde staat, maatschappij en politiek is van... Thorbecke, de vader der liberale richting. Het tweede, dat van de alomvattende betekenis van het Kruis is van... Groen van Prinsterer, de vader der antirevolutionaire of christelijk-historische richting. Dat wil zeggen, om met de antirevolutionaire partij te spreken, van de Staatsman "om na te volgen."
Ik geloof dat het de moeite waard is om in onze tijd over deze twee standpunten in de politiek goed na te denken. Vooral ook in de kringen van het C.D.A.