Eén kerk betekent niet altijd één dienst
2012-05-26
De één wil de eredienst op de schop nemen, de ander houdt het liever zoals het is. Het is een impasse die in vrijwel elke gemeente in meerdere of mindere mate voorkomt. Wat doe je eraan? Om liturgisch koorddansen te vermijden, kiezen diverse gemeenten voor een verscheidenheid aan diensten op de zondag. ‘Van alleen maar mengen wordt niemand gelukkig.’- Jaargang 56
- nummer 11
In de Angelsaksische wereld wordt al langere tijd geëxperimenteerd met onderscheidende diensten op de zondag.
De Redeemer Church van Tim Keller in New York kent bijvoorbeeld iedere zondag een dienst in klassieke stijl en een dienst in hedendaagse stijl, met jazzy begeleiding. En zo zijn er vele voorbeelden van met name groeiende kerken die hun ‘aanbod’ op de zondag in diverse smaken opgesplitst hebben.
Daar moet wel direct bij gezegd worden dat het geen onbesproken thema is. Wie op ‘multiple services church’ googelt, belandt al snel in pittige discussies over de voors en tegens van een diversiteit aan diensten. Discussies die je inmiddels hier in Nederland live vertaald kunt horen worden tijdens kerkenraadsvergaderingen en gemeenteavonden.
PKN-predikant René de Reuver houdt zich al een jaar of tien met dit thema bezig. Hij schreef er zijn proefschrift over (Eén kerk in meervoud) en publiceerde onlangs het boek Anders verder, waar in maart een symposium aan gewijd werd. Het symposium was volledig volgeboekt.
‘In mijn boek schrijf ik over één kerk die meerdere expressies heeft’, vertelt De Reuver.
‘We belijden één kerk door bijvoorbeeld de geloofsbelijdenis van Nicea. Maar tegelijk zijn mensen verschillend, met verschillende vragen en verlangens. Waarom zou je dan niet als één kerk, onder de verantwoordelijkheid van één kerkenraad, verschillende diensten kunnen organiseren?’ Wat die stap vaak in de weg staat, is uniformisme, denkt De Reuver. ‘Alles moet hetzelfde zijn. Zo doen we het, en niet anders’, zegt hij. ‘Dat is ook makkelijk, alles op je eigen manier te doen. Maar zulk uniformisme is theologisch en kerkelijk de dood in de pot.’ ‘Het gekke is dat als ik dat uitleg vanuit het perspectief van een Afrikaanse christen, iedereen het probleem meteen begrijpt. Een Afrikaanse christen is cultureel zo anders, die viert een dienst op een andere manier. Maar als ik het dan dichterbij breng door het te hebben over meer Opwekking of meer Taizé, hoor je veel sneller inhoudelijke bezwaren. Dan gaan de alarmbellen rinkelen en wordt gevraagd of het wel goed en zuiver is.’ Aan de andere kant doet pluralisme de kerk net zo goed kwaad, vindt De Reuver.
‘Mensen zijn vaak bang voor het spook van het pluralisme en dat snap ik wel. De kerk valt dan uit elkaar. Daarom denk ik ook niet dat je voor ieder groepje een eigen kerk moet oprichten. Dat is mij te gemakkelijk. Eenheid is fundamenteel. Sommigen zeggen dat je dat geestelijk kunt verstaan, maar zo makkelijk kom je daar denk ik niet mee weg. Gescheidenheid is heel erg, want je hoort bij elkaar. Je moet elkaar zoeken.’
Zandloper
De gulden middenweg is volgens De Reuver eenheid en diversiteit met elkaar in het reine te brengen. ‘Zonder diversiteit wordt eenheid uniformisme en zonder eenheid wordt diversiteit pluralisme’, zegt hij. ‘Ik zie het als een opgave vanuit het evangelie om ruimte te geven aan verscheidenheid.
Paulus werd voor de Jood een Jood en voor de Griek een Griek. En de heilige Geest sprak met Pinksteren ieder aan in zijn eigen taal. We zijn nu eenmaal niet allemaal hetzelfde.’ Hoe je dat precies doet, die eenheid en diversiteit balanceren, is zeker lastig, erkent de predikant. ‘En het gaat ook snel mis. Veel kerken zijn bijvoorbeeld geneigd om alles op zondag samen te laten komen.
Het liedboek, Opwekking, Taizé … Zo moet iedereen aan zijn trekken komen. Maar het gevaar is dan dat het altijd “net niet” is. Van alleen maar mengen wordt niemand gelukkig.
Pers niet alles in één mal. Dan blijf je een groep houden die het niet ver genoeg vindt gaan en een groep die het te snel vindt gaan.’ Diverse diensten onder de paraplu van één gemeente organiseren werkt in De Reuvers ogen daarom beter. Waarbij je wel geregeld eenheid moet ‘organiseren’ in bijvoorbeeld gezamenlijke maaltijden of vieringen. ‘Ik vergelijk eenheid en diversiteit wel eens met een zandloper. Met een veelheid aan mensen richten we ons op eenheid, bijvoorbeeld door de geloofsbelijdenis die we samen belijden. Dat is de nauwe verbinding.
Vanuit daar waaieren we weer wijd uit, in diverse gemeenten, gelovigen en wijzen van vieren.’
Radiozender
Een gemeente die al vele jaren met onderscheidende diensten werkt, is de NGK Houten.
Dat begon eigenlijk zonder ‘voorbedachte rade’, vertelt predikant Dick Westerkamp.
De gemeente groeide en moest daardoor uitwijken naar diverse onderkomens, waar als vanzelf diverse diensten uit ontstonden.
Toen het huidige, nieuwe gebouw betrokken werd, besloot de gemeente die verscheidenheid te behouden. Zodoende is er nu een vroege ochtenddienst met een traditioneel karakter, een late ochtenddienst voor gezinnen met kinderen en een avonddienst voor jongeren en zoekers.
‘Ook in Houten is vaak het bezwaar of je dan nog wel één bent’, vertelt Westerkamp.
‘Maar we hebben nu een dienst stampvol jongeren, die ook nog eens vrienden meenemen.
Als we niet in deze richting waren gestapt, hadden die er niet gezeten.’ ‘Wat is eenheid?’ vervolgt de voorganger. ‘Is dat iets wat je fysiek zichtbaar moet maken op één plek? Of zit het meer in je structuur, dat je meedraait in een kerngroep met mensen die allemaal naar verschillende diensten gaan? Veel kerken proberen alles onder één dak te houden en iedereen tevreden te stellen. Maar als je een radiozender begint met alle soorten muziek – van klassiek tot rock en pop – luistert er uiteindelijk niemand meer.’ Westerkamp denkt daarom dat het beter is eenheid te zoeken in kleine groepen – iets waar in Houten sterk de nadruk op ligt – en gemeenteactiviteiten buiten de zondag, in plaats van in de dienst zelf. ‘Wij hebben deze keuze gemaakt en ik ben ervan overtuigd dat het een goede is. Wij zijn gegroeid door de verscheidenheid die we aanbieden.
We hebben nu 1600 leden.
Anders waren het er misschien 300 geweest. Natuurlijk is het jammer dat jongeren geen enkele sjoege meer hebben van psalmen uit het liedboek. Maar kijk, ze zitten er wel. Liever geen psalmen en wel jongeren dan andersom.’
Spanning
De NGK Leerdam heeft sinds september 2011 een derde dienst in het leven geroepen en alle diensten een onderscheidend karakter gegeven. Het experiment vloeide voort uit een veranderingsproces dat in 2008, bij het beroep van Joop van ‘t Hof, in gang werd gezet.
Dat proces omvatte onder meer nieuwe liederen, andere begeleiding, een kinderblok en inkorting van kerkelijke formulieren.
Veranderingen die de nodige spanning opleverden in de gemeente, omdat het oude, vertrouwde verdween en er geen rem op het ‘nieuwe’ leek te zitten.
Om rekening met elkaar te houden, besloot de kerkenraad de ochtenddienst niet verder te veranderen, de avonddienst traditioneler te maken en een extra middagdienst in te voegen, met een geheel ander karakter. ‘Het gaat dan niet om twee opwekkingsliederen meer, maar om de hele sfeer’, vertelt Van ‘t Hof. ‘De middagdienst is minder formeel in de liturgie en minder om de predikant gecentreerd. Het vindt plaats in een bijzaaltje, er wordt vooral Opwekking gezongen en de sfeer is ongedwongen.’ Bij de opstart van de extra dienst werd uiteraard ook nagedacht hoe dit de eenheid in de gemeente zou beïnvloeden.
‘De vraag is natuurlijk of je alleen één bent als je samen in één eredienst zit’, zegt Van ‘t Hof. ‘Ik snap die vraag wel.
Maar je zult altijd mensen hebben die vinden dat er te veel verandert en mensen die meer willen veranderen. Daarom neig ik te zeggen dat differentiatie wel mogelijk is. Zolang je elkaar op andere manieren blijft treffen, bijvoorbeeld in kringen.’
Voor het Leerdamse experiment was in elk geval zo veel animo dat het vervolgd kan worden. ‘We wilden minstens een man of vijftig hebben en dat is ruimschoots gehaald.
Bovendien is het opvallend dat we een aantal mensen bereiken die we normaal niet zouden bereiken. Mensen die bij de traditionele dienst afhaakten, komen ‘s middags wel. En ook zie je dat mensen makkelijker gasten meenemen naar de middagdienst.
Dat zijn de grote winstpunten.’ Ook de spanning in de gemeente is afgenomen. Van ‘t Hof: ‘Er is een betere consensus bereikt over de morgendienst.
Tegelijkertijd is er ook andere spanning. Mensen trekken het niet om naar alle diensten te gaan, waardoor het kerkbezoek versnippert. En dus hoor je mensen zeggen: waarom komen de anderen nu niet? Je gaat elkaar missen.
Daarnaast zijn er mensen die vinden dat de eenheid is aangetast en mensen die vinden dat de veranderingen ook wel in de ochtenddienst doorgevoerd kunnen worden. Differentiatie in de gemeente is er dus nog volop.’