Over het "Liedboek"
1977-04-22
In Eindhoven heeft de kerkeraad Indertijd een liturgische werkgroep in het leven geroepen. Tot de taken van deze werkgroep behoort o.m. de "keuring" van het Liedboek. Over de manier waarop dit gebeurt willen we nu wat vertellen.- Jaargang 21
- nummer 16
Er zijn twee zaken die hierbij bekeken en gewaardeerd worden, n.l.:
a. De teksten van de liederen.
b. De melodieën.
Wat de teksten betreft gaan we na of deze wel bijbels zijn, waarbij we letten op een aantal mogelijke afwijkingen.
1. Het lied mag niet piëtisch zijn
Wal onder piëtisch verstaan moet worden vindt u zeer goed weergegeven in een boek van Dr F, van Deursen. "Psalmen (11)", verschenen als deel Ik in de bekende reeks: "De voorzeide Leer".
In dit boek wordt een vergelijking gegeven van “de psalmen met de evangelische gezangen". Aan te bevelen voor ieder die zich in deze materie wil verdiepen.
Uit het boek de volgende aanhalingen: "In het piëtisch milieu dat zoveel gezangen heeft voortgebracht.
draaide de belangstelling minder om wat er in het begin van onze jaartelling in Palestina was gebeurd. dan om de "beleving" van die dingen in het "innerlijk" van de afzonderlijke gelovige. Daar kwam het maar op aan ... of Christus al in uw hárt geboren was!" (blz. 371). En ook: "Evenals alle mystieken gebruik ten ook de piëtische gezangendichters om de 'beleving' van de 'ziele'-gemeenschap met God te beschrijven graag bewoordingen die ontleend zijn aan het liefdeleven van man en vrouw". Zie bv. Lied 295. "Aan de deur van 's harten woning klopt des hemels bruidegom ... Kom mijn bruid, die ik bemin, doe mij open, Iaat mij in." Maar in de Bijbel is niet de individuele gelovige de bruid maar de gemeente!
Ook lied 323 heeft duidelijk een piëtische inslag. Zie b.v. vers 5: "Oeverloze diepte, wonderlijkste wonder, zee Ik ga in U ten onder. Ik in u, laat mij nu, vallen in den blinde, u slechts zien en vinden".
2. Het lied mag niet humanistisch zijn
Als voorbeelden de liederen 489, 490 en 491. (Maar er zijn er meer.) In deze liederen komt wel een menselijke lotsverbondenheid naar voren, maar God en zijn handelen in Christus komt niet of zeer verhuld aan bod.
3. Er mogen geen onbijbelse suggesties gedaan worden
Zoals b.v. in lied 237.
Hierover nog weer uit het boek van Van Deursen (blz. 369): "Wij vragen ons af of ook de verschillende variaties op het 'thema: "Veni Creator Spiritus"
wel Schriftuurlijk verantwoord zijn. Lees in ons gereformeerd doopsformulier wat Gods Geest ons door de doop al beloofde. Is dan nu wel de beurt aan ons om te zingen: "Kom, Schepper, Geest?".
Dit zijn enkele opmerkingen en voorbeelden over de criteria die de liturgische werkgroep gebruikt.
Vanzelfsprekend is het allemaal nog wat ingewikkelder; denkt u maar eens aan sommige kerstliederen waarin gedaan wordt alsof "het kindje" nog geboren moet worden en a.h.w. een toneelstuk wordt opgevoerd i.p.v. een herdenkingslied gezongen.
Hierbij moeten we wel weer oppassen.
want er is een stijlfiguur die in de tegenwoordige tijd toch geschiedenis vertelt: Als voorbeeld lied 195.
In vers 1 staat: "Nu valt de nacht ... " maar bij het doorlezen van het hele lied zult u bemerken dat het duidelijk gaat over iets dat gebeurd is. Zie maar de slotregels: "Eens voor al heeft Hij het juk van ons afgenomen".
Wat de melodieën betreft zijn we als volgt te werk gegaan. Een verdeling is gemaakt in:
a. Bekende melodieën.
b. Gemakkelijk te leren melodieën.
c. Onbekende en/of moeilijk te leren melodieën.
We hebben zowel wat de tekst betreft alsook voor de melodieën een waarderingsoordeel vastgelegd in een becijfering van 1 t/m 3.
1 = slecht (tekst onbijbels of melodie "onzingbaar").
2 = redelijk (tekst met kleine onzuiverheden.
melodie toelaatbaar).
3 = goed (tekst bijbels en melodie aanbevelenswaardig) .
Onderstaand vindt u een lijst van liederen. voornamelijk uit groep a. waarvan de tekst met goed is beoordeeld. Wat de “zingbaarheid" betreft meent de werkgroep dat vóór alles bedacht moet worden dat de gemeente in staat moet zijn de melodie, eventueel na enige oefening en hulp van een koor, goed te zingen. Enig subjektivisme in deze maatstaf is moeilijk te omzeilen en de deskundigheid en praktische kennis van de beoordelaars is hier doorslaggevend.
Men stuit hierbij ook op de moeilijkheid dat sommige, overigens bekende, melodieën iets gewijzigd zijn. Waarom is dit gebeurd?
a. Verschillende melodieën zijn onder "de wals van de romantiek" doorgegaan en daardoor zowel melodisch als ritmisch verminkt.
Een duidelijk voorbeeld van ritmische verminking is het bekende lied "Een vaste burcht". Lied 401. In plaats van een militant strijdlied is het verworden tot een ritmeloze vorm.
Men zegt nu wel dat het in zijn oude vorm haast onzingbaar is.
Hetzelfde bezwaar hoorden we al jaren geleden. toen we voor het eerst Psalm 99 zongen nadat we jarenlang deze melodie op "even lange noten" gezongen hadden. Toen dacht men "dat is niet te zingen", en nu? Geen enkele moeite.
Men dient weer meer oog en oor te krijgen voor ritme en melodie. Maar er is wel eens onwil om te herstellen wat geschonden is omdat men eraan gewend was en men een schijnbare zekerheid vindt in de onveranderlijke vorm in de kerk.
Als zijdelingse opmerking: dit geldt ook voor de psalmberijmingen en de psalmmelodieën.
In vele kerken zingt men de melodieën nog steeds met later toegevoegde verhogingen die aan helt eigen karakter van de psalmmelodie afbreuk doen.
Men dient ook hier terug te keren naar de "oudere" melodie, nl. de oorspronkelijke zoals de “komponisten van Calvijn" ze gemaakt hebben. En Wat een nieuwe berijming betreft: terwille van de jongeren moeten de ouderen het offer (nl. dat ze de woorden niet uit hun hoofd kennen) brengen.
Als ze alleen of met leeftijdgenoten zijn kunnen ze rustig de "oude" berijming btlijven zingen.
b. Daar vakanties zich steeds meer uitstrekken naar het buitenland zult u ook bemerkt hebben hoe fijn het is dat u liederen kunt zingen op melodieën dit u thuis in de goede vorm geleerd hebt.
Herstel van melodieën heeft dus ook een internationaal karakter.
De werkgroep houdt zich aanbevolen voor opbouwende opmerkingen.
Namens de werkgroep voor liturgie:
J. Mulder.
Boschdijk 380.
Eindhoven
Bijbelliederen
1. Nieuwe melodie maar gemakkelijk te leren.
3. Melodie iets gewijzigd.
21. Gemakkelijk te leren melodie.
25. Nieuwe melodie. gemakkelijk te Ieren.
30, 32. 37. 38. 39, 43. 45 (Psalmmelodieën) .
47. Nieuwe melodie, goed te leren.
48. Vers 8 eventueel wijzingen "Houdt Heer ons leven in uw hand en breng ons in het vaderland".
50, 66. 67. 68. n. 87. 107 en 109 zijn gemakkelijke en goede melodieën.
Adventstijd
120. Gemakkelijke melodie. De tekst is ook geschikt voor Palmzondag.
122. Vers 2, zwakke tekst. Melodie zeer mooi.
124. Men zou hier het bezwaar kunnen maken dat de tekst al te zeer de indruk wekt alsof het nog gebeuren moet.
125. Prachtige, goed te leren melodie, Maar ook hier het bezwaar als in 124.
Kersttijd
132, 134. 135. 140 (regel van vers 2.
zwa), 141 (niet ál té piëtisch), 145.
146. 147, 150.
152. Gemakkelijk te leren, prachtige melodie.
Tijd voor Pasen
177. 19 (te zingen op de wijs van Psalm 22). 180 (zonder de verzen 5 en 7) 182. 187 (vers 1 zeer goed. verzen 2 en 3. zwak) 189. 195. Goed te leren melodie.
Paastijd
203. Melodie. niet te moeilijk. evenals Lied 205.
208. Een uitbundig Paaslied. Bij begin van een dienst kunnen b.v. de verzen 1. 2. 3. 18 en 19 worden gezongen.
213.215. 217. 218 (eenvoudige melodie; in vers 6. laatste regel het woord verzoeten veranderen in b.v. verzachten).219.
223. Gemakkelijk te leren melodie. In vers 4 het woord godverlaten veranderen in b.v. erg verlaten.
225. Een zeer goede nieuwe melodie.
Hemelvaart
228. Gemakkelijk te leren melodie.
229. 235 (melodie iets gewijzigd), Pinksteren 236. Indien melodie te moeilijk te zingen op de wijs van Ps. 134.
242. Melodie misschien te moeilijk voor gemeentezang?
Trinitatis
254.255.257.259.
Koninkrijk Gods
279. 281. 284. 285. 296. 297. 298. 300.
301.302. Deze melodie is minder bekend maar erg mooi.
Kerk, Belijdenis, Doop en Avondmaal
303.304. 305. 310. 314. 333 (gemakkelijke melodie).
351. (te zingen op de melodie van 350).
360. 363 (het woord God vervangen door Heer.).
Ochtend en avond
386.387. 388 (zonder vers 6. 8 en 9).
392 (zonder vers 5).393.
Jaarwisseling
397.
Andere liederen
399.412.414.415.418.419 (laatste regel vers 1 veranderen in "dat als een zucht vergaat").
423.429.432.434.440.442.444.449.
457. 460. 461. 462. 465. 466. 473.
479 (melodie is niet moeilijk).