Er zit hoop in de Hongerspelen
2012-06-23
Op 16 mei verscheen in Trouw een boeiend essay van de filosoof Govert Buijs over de trilogie De Hongerspelen van Suzanne Collins. In zijn artikel vergelijkt hij de deels verfilmde boeken met de politieke situatie in Amerika en in de wereld. De maatschappelijke en filosofische analyse is overtuigend en degelijk. Buijs komt tot de sombere conclusie dat er weinig hoop in de boeken is en dat het christendom er geen rol in speelt. Als lezer met een talenachtergrond heb ik echter juist een hoopvolle indruk aan de boeken overgehouden, die ik in relatie tot vergelijkbare fictie als Harry Potter van J.K. Rowling en de filmtrilogie The Matrix toe wil lichten. - Jaargang 56
- nummer 13
De Hongerspelen beschrijft het land Panem, dat na een ramp op de plaats van Noord-Amerika is gevormd. Het overheersende Capitool onderdrukt twaalf districten, die uitgebuit worden.
Ieder jaar worden de hongerspelen gehouden en via grote schermen uitgezonden. Deze spelen zijn een soort ‘reality show’ waarin de deelnemers, die tributen worden genoemd, elkaar moeten ombrengen, totdat er nog maar één overlevende is. Het district van de winnaar krijgt een jaar lang extra eten en voorzieningen.
Ieder district moet door loting een jongen en een meisje leveren. Aan het begin van de trilogie valt het lot in district 12 op Prim Everdeen. Haar oudere zus Katniss biedt zich aan om Prims plaats in de arena in te nemen.
Govert Buijs analyseert de zelfopoffering van de hoofdpersoon Katniss ter wille van haar zusje als zinloos, omdat ze Prim uiteindelijk niet beschermen kan. Katniss verschilt daarin van het personage Neo in The Matrix, die door zijn zelfopoffering de oorlog tussen mensen en machines beëindigt en de vernietiging van de mensheid weet te stoppen. Ook bij Harry Potter leidt zijn bereidheid tot zelfopoffering tot de ondergang van heer Voldemort.
Katniss’ daad mag dan geen effect hebben, maar zij is niet de enige.
Haar medetribuut Peeta is vanaf het begin bereid zichzelf op te offeren voor Katniss, omdat hij al jaren verliefd op haar is. Hun onderlinge weigering om de ander te doden veroorzaakt de eerste uitzondering op de wrede regels die de hongerspelen bepalen. Deze houding lijkt zich uit te breiden als cirkels in het water. In deel twee sluiten zeven tributen een soort verbond rondom Katniss, en in deel drie talloze mensen.
Rebellie
Ten diepste is de boodschap van de trilogie: ‘You can beat the system!’ Het regime van het Capitool is gebaseerd op ‘verdeel en heers’. Door de uitgebuite districten van elkaar te scheiden en tegen elkaar uit te spelen, voorkomt het Capitool een gezamenlijke opstand. Maar wanneer Katniss en Peeta hand in hand op hun praalwagen staan, is dat een teken van solidariteit en zo het allereerste teken van rebellie. Net als de zelfopoffering blijkt dit ook aanstekelijk. In de arena ontstaat er door de vriendschap van Katniss met Rue solidariteit tussen twee districten.
Kregen Katniss en Peeta in het eerste boek nog de opdracht om hand in hand te staan, in het tweede boek geven alle tributen elkaar spontaan een hand. De samenwerking tussen de districten is de grootste vrees van het Capitool, en zal het wrede regime uiteindelijk ten val brengen.
Maar zolang het regime nog bestaat, zijn de tributen in de arena eigenlijk gedwongen tot meedogenloosheid.
Katniss verschilt daarin van Harry Potter, die het nooit over zijn hart kan verkrijgen de doodsspreuk uit te spreken, zelfs niet tegenover de verpersoonlijking van het kwaad, Heer Voldemort.
In het prachtige slot van de Harry Potter-reeks brengt Voldemort feitelijk zichzelf om, terwijl Harry alleen maar de ontwapeningsspreuk gebruikt.
Messiaanse trekken
Net als verzetsstrijders uit de Tweede Wereldoorlog zijn Katniss en Peeta gedwongen te doden, maar ze verworden zeker niet tot gewetenloze gevechtsmachines. Katniss wordt de rest van haar leven door schuldbesef en nachtmerries geplaagd, onder meer omdat ze zich ook schuldig voelt over diegenen die zich vrijwillig voor haar opgeofferd hebben. Is er een oplossing voor schuldbesef? Zijn er christelijke elementen in de trilogie? God komt niet voor en ook religie ontbreekt.
Maar op kritieke momenten in de arena vallen er broden aan parachutes naar beneden (brood uit de hemel), en Peeta (uitspraak in het Engels hetzelfde als Peter) is een bakkerszoon, waarvan Katniss zegt: ‘Hij is de enige van ons die echt goed is’. Peeta is degene die na de revolutie als een soort Mandela pleit voor verzoening in plaats van wraak, en die Katniss’ nachtmerries stilt door zijn armen om haar heen te slaan. Maar hoewel hij Messiaanse trekken heeft, blijft hij net als Neo en Harry een sterfelijk, kwetsbaar en feilbaar mens. Katniss zelf is een heel levensecht personage. Ze is, typisch vrouwelijk, hartstochtelijk beschermend voor degenen die ze liefheeft: haar moeder Prim, Gale en Peeta. Deze betrokkenheid is zo groot dat ze zelfs niet weet wie van de twee jongens haar geliefde is … Op een dieper niveau verbeeldt de keuze tussen de beide jongens de keuze voor een manier van leven. Gale (Engels voor storm), haar maatje uit vroeger jaren, is een revolutionair.
Naarmate de strijd toeneemt, is hij steeds meer bereid tot geweld.
Peeta heeft een ander soort kracht, zijn wapens zijn intelligentie en charme, waarmee hij de media tegen het regime weet te gebruiken. Katniss is weliswaar de spil van het verhaal, maar heeft niet de leiding over het grote geheel.
Ze is net als Harry Potter en Neo een jongere in ontwikkeling. Het zijn de volwassenen om haar heen die de revolutie aansturen. Een revolutie die dezelfde vraag oproept als de Arabische lente. Zal het systeem dat na de revolutie komt wel beter zijn? Zal het ijskoude regime van President Snow, dat al het natuurlijke leven (Katniss, Prim, Rue zijn allemaal plantennamen) verkilt, worden opgevolgd door een opportunistisch regime onder President Coin (Engels voor munt)?
Uiteindelijk speelt Katniss, gedreven door het verdriet om haar zusje Prim, een doorslaggevende rol in de toekomst van Panem. Hoe traumatisch Prims dood ook is, gezien vanuit het landsbelang is ze niet voor niets gestorven.
De keuze die Katniss aan het einde van de drie boeken moet maken tussen Peeta en Gale lijkt bijna meer een geloofsovertuiging dan een liefdesverklaring: ‘Wat ik nodig heb om te overleven, is niet vuur, aangewakkerd door woede en haat. Wat ik nodig heb, is de paardenbloem in de lente. Het felle geel dat voor een wedergeboorte staat, niet voor vernietiging.’
Reis van het hart
Net als Harry Potter en The Matrix zijn De Hongerspelen waardevol voor christenen om te lezen en te zien. In het boek The Sacred Romance beschrijven Brent Curtis en John Eldredge het leven met God als een reis van het hart.
Ze beschrijven hoe wij van jongs af aan ervaringen van liefde en schoonheid hebben, die ons naar God toetrekken, en ervaringen van lijden en kwaad, die ons naar Gods bescherming doen zoeken. God omkadert deze ervaringen niet met dogma’s, maar met een verhaal. Het verhaal van Jezus, dat ons hart dieper raakt dan theorieën zouden kunnen doen. Zo wordt ook ons levensverhaal een ‘romance’ in de middeleeuwse zin: een queeste of avontuur van liefde, gevaar, heroïek en zelfopoffering, waarin we naar God op zoek zijn.
Bekend in dit genre zijn de Narnia Chronicles van C.S. Lewis en The Lord of the Rings van J.R.R. Tolkien. Deze traditie zet zich voort in Harry Potter, The Matrix en The Hunger Games.
Deze fictie creëert zijn eigen werkelijkheid met een mengeling van klassieke en christelijke elementen. Deze signalen van christelijke thema’s, in combinatie met het verhaal en de personages, kunnen ons diep raken, en ons helpen ons eigen levensverhaal vorm te geven binnen het grote verhaal van het evangelie. Het is niet voor niets dat vriendschap, solidariteit en liefde zo’n grote rol spelen. Juist daarin mogen we Gods evenbeeld zijn, en dan tegen de achtergrond van het hoopvolle felgeel van Pasen!
Suzanne Collins heeft een serie boeken voor kinderen van 9 tot 12 jaar geschreven met vergelijkbare thema’s.
Die serie heet Gregor de Bovenlander.
Martine Krabbendam-Veenhof is lid van de CGK Middelburg.