Vakantie vieren doe je zo
2012-07-07
Het zal scholieren idioot in de oren klinken, maar het woord ‘school’ had oorspronkelijk in het Grieks de betekenis van vrije tijd. Druk bezig zijn heette daarentegen ‘a-scholè’. Het basiswoord was dus rust, en werk was daaraan ondergeschikt. Daar ging een totaal ander levensgevoel achter schuil! Josef Pieper kan ons helpen het spoor terug te vinden naar dat levensgevoel. Onmisbaar om echt vakantie te vieren en mens te blijven in de wereld van vandaag.- Jaargang 56
- nummer 14
Graham Tomlin, schrijver van onder meer Een kerk die prikkelt, zette mij op het spoor met een blog onder de titel: ‘Leisure: what we are here for’. Vrij vertaald: de zin van ons leven is in de rust te vinden. Hij was hiertoe geïnspireerd door de Duitse rooms-katholieke filosoof Josef Pieper, met zijn boekje Muse und Kult (Rust en beschaving).
Geschreven in 1948, maar actueler dan ooit. Daarin vraagt hij aandacht voor de klassieke benadering, waarin niet doen maar rust de grondslag van de beschaving is.
Zoals in de klassieke wereld de rust en de vrijheid de basis vormden om te kunnen bouwen en werken, zo wordt onze moderne wereld beheerst door werk. Nu we wereldwijd vastlopen in een economische crisis, is de prangende vraag: wat DOEN we daaraan?
Als mensheid presteren we vandaag meer dan ooit, maar tegelijk raken we meer en meer in de klem. Het milieu vraagt om minder, de economie eist meer. De mens snakt naar vertraging en rust, de samenleving eist snelheid en efficiency. We hebben meer vrije tijd dan vroeger, maar echte rust vinden lukt minder. Achter de gevel van het snelle leven groeit de eenzaamheid en het gemis aan kennen en gekend zijn.
Anders dan in de oudheid is onze vrije tijd een afgeleide van werken geworden. Een nuttige onderbreking om daarna weer aan de bak te kunnen.
Maar vinden we daarin echt rust of wordt de dagelijkse hectiek van het werk veelal ingeruild voor de hectiek van de vakantiebesteding? Hoe druk zijn we in onze vrije tijd met non-stop tv-amusement, met eindeloos gamen, chatten of het bijhouden van Twitter en Facebook?
Pieper kan ons helpen het spoor terug te vinden naar echt vakantie vieren en naar een bestaan waar niet meer ons werk, maar rust de basis vormt.
Kennen en kennen
Behulpzaam is het onderscheid tussen twee soorten van kennis, dat Pieper overneemt van Aristoteles. Aan de ene kant hebben we kennis die we opbouwen door onze denkkracht, waarmee wij orde scheppen en vooral grip willen krijgen op de werkelijkheid.
Deze kennis is onmisbaar, maar moet wel begrensd worden. Want in de eerste plaats is het voor ons mensen een zware opgave. De Prediker (1:11) spreekt zelfs van een kwelling. In de tweede plaats dreigt deze kennis over de werkelijkheid te gaan heersen. Deze vorm van kennen is in onze cultuur zo dominant geworden, dat wij steeds meer onze eigen wereld uitdenken en maken (Genesis 11:6). Zin en geluk lijken zo echter eerder te wijken dan binnen bereik te komen.
Daarom voert Pieper een pleidooi voor die andere kennis, die ons gegeven moet worden door de werkelijkheid die zichzelf aan ons meedeelt.
Om die te kunnen ontvangen, is de rust van de ‘schole’ nodig. Hierin staat contemplatie tegenover observatie.
Observatie vormt de werkelijkheid naar de eigen denkkaders, terwijl contemplatie de werkelijkheid onbevangen aan het woord laat komen.
Als we in onze vakantie de rust voor deze ontvankelijkheid kunnen vinden, mogen we weer gewaarworden dat de werkelijkheid meer is dan ons door onze cultuur voorgeprogrammeerde denken toestaat. In plaats van dat we de werkelijkheid inpassen in onze denkkaders, mogen we een werkelijkheid binnengaan die boven onszelf uitgaat.
Bevrijd van een denken dat alles snijdt op de maat van nut en plezier en ons ziende blind en horende doof maakt, gaan we dingen waarnemen die ons gewoonlijk ontgaan.
Wie met andere ogen gaat zien, gaat ook andere wegen ontdekken die ons kunnen helpen onze dilemma’s te boven te komen. Het is daarom van levensbelang dat we de rust vinden waarvan Psalm 46:11, in de Griekse vertaling van het
Oude Testament, spreekt: ‘Wees stil (betracht scholè) en weet dat Ik God ben!’
Met liefde gemaakt
In de vakantie krijgen we bijvoorbeeld de rust om het wonder van de schepping weer aan ons toe te laten.
De grootheid van de Alpen of van een sterrenhemel buiten bereik van kunstlicht. Maar ook het kleine. De ogen van je kinderen bijvoorbeeld.
Als zij niet genoeg kunnen krijgen van dat paard in de wei, waaraan je als volwassene gewoon voorbij fietste, en je telkens vragen af te stappen om het dier te aaien en wat gras te voeren.
Zo ga je door de ogen van je kinderen de werkelijkheid anders zien en ontdek je iets fundamenteels verloren te hebben: de verwondering. De verwondering die je opent om de wereld weer onmiddellijk te gaan zien en beleven als Gods schepping.
Natuurlijk weten we als gelovigen dat de wereld Gods schepping is. Maar we hebben de rust nodig om dat ook weer echt zo te beleven en het wonder te ervaren dat de dingen bestaan en dat wij er mogen zijn. Dat het leven niet bestaat dankzij ons en onze inspanningen, maar dat het er is. Als een geschenk.
Met eeuwige liefde gemaakt en geschonken. Om niet.
We mogen de overvloed aan schoonheid en grootheid in de schepping tot ons laten spreken als een spraak zonder klank die direct ons hart raakt en ons bemoedigt. Om iets mee te maken van wat Job ervoer toen God hem in al zijn ellende de grootheid van zijn schepping openbaarde.
Ik herinner mij nog altijd de preek uit Psalm 104 die ds. Gert van den Brink in de zomer van 1974 hield in de Zwolse Zuiderkerk te midden van moeite en spanningen. Terug van een vakantie in Zwitserland en vol van die overweldigende bergwereld vertolkte hij toen voor ons die boodschap die vanuit de schepping direct ons hart raakte en bemoedigde. Zoals ook de Prediker dat doet met telkens die oproep om van het goede van de schepping te genieten, om daarin de goedheid van God te proeven en vast te houden in een wereld waar de dood regeert (Prediker 9).
Onmisbare rust
Wat een zegen om zo vakantie te mogen vieren. Onmisbaar om mens te blijven in de wereld van vandaag.
Want naast bemoedigend is het ook een les in nederigheid. We worden weer gewaar dat wij het geheim van de dingen niet doorgronden, laat staan het geheim van de Schepper zelf.
Maar we mogen er wel in delen en van genieten. Verborgen voor wijzen en verstandigen, maar aan de kleintjes geopenbaard.
In deze kleinheid worden we tegelijk verlost van het juk om zelf het leven te moeten doorgronden en maken.
Wat een zegen om ook rust en ruimte te vinden voor elkaar en ook elkaar weer met andere ogen te zien door samen te genieten van Gods goedheid.
Dat gaat niet vanzelf en is een kunst die bewust gezocht en geoefend moet worden. Nauw is de poort, en smal de weg ernaartoe, en slechts weinigen weten die te vinden. Want de neiging is groot om ook in vakantie en vrije tijd door te jakkeren en de tijd te vullen met van alles en nog wat dat ons kan bezighouden en afleiden.
Het belangrijkste is dan ook nog niet gezegd. Pieper wijst op het belang van de aanbidding van God. Die maakt dat we pas echt goed vakantie kunnen vieren. Met nadruk op vieren. Echt blij zijn met het leven dat je ontvangt, deelt en geniet, kan alleen en blijft alleen als je Hem die ons dit alles uit liefde en genade geeft, dankt en aanbidt. Die bevrijdende boodschap dat het leven meer is dan wat wij ervan weten en ervan kunnen maken, een geschenk uit peilloze goedheid en liefde alleen, moet geborgd worden in de aanbidding. Alleen als we het leven in aanbidding aan onze Schepper en Verlosser teruggeven, kunnen we het behouden.
Daarom is het zo goed om in de vakantie ook daarvoor tijd vrij te maken.
Daarbij kan het helpen en stimuleren om bewust eens een buitenlandse kerkdienst mee te maken. Om ook daarin opnieuw die boodschap mee te krijgen dat Gods evangelie zoveel groter en rijker is dan wat wij in ons eigen kringetje ervan weten en ervaren.
Aanbidding als de geestelijke krachtbron om onze vrije tijd te behoeden voor verveling en als een feest te kunnen ervaren. Het zegt iets, dat zowel in het Duitse als Engelse woord voor vakantie een verwijzing ligt naar de heilige en feestelijke oorsprong van onze vakantiedagen: holiday (heilige dag) en Ferien (feestdag).
Sabbat
En wat betekent dit voor hen die geen vakantie kunnen vieren? Daarvoor heeft God ons de sabbat gegeven.
Want de rust van de vakantieschool is niet slechts een les uit de oudheid, het is een kernpunt in de boodschap van het evangelie zelf. De God die de wereld in zes dagen heeft geschapen, heeft sabbat gevierd op de zevende dag. Om te vieren hoe goed alles is en om daarin vreugde te beleven. Zoals Calvijn bij Psalm 104:31 opmerkt, dat de wereld zijn bestaan heeft in de vreugde van God en dat daarom ons menselijk genieten bijdraagt aan Gods blijdschap.
Een sombere en sobere zondagsviering is bepaald niet Calvijns! Wij mogen in de viering van de sabbat delen in Gods blijdschap in zijn schepping en in het offer van zijn Zoon die Zich gegeven heeft om de goede schepping van de dood te redden en terug te brengen in zijn heerlijkheid. Elke sabbat en zondag mogen daarom een verwijzing zijn naar die vakantie die nooit meer zal eindigen. De beloofde sabbatsrust.
Zoals Lewis aan het slot van zijn Narniareeks het nieuwe leven inluidt met: The term is over: holidays have begun. The dream is ended: this is the morning. (Het schooljaar is voorbij, de vakantie is begonnen. De droom is ten einde, het is ochtend!).
Tot het zover is, blijft het nodig om sabbat en zondag te vieren. Deze dagen van rust zijn ons gegeven als een fundament van onze beschaving.
Zoals Pieper kan schrijven dat een samenleving waar de rust niet meer beoefend wordt, te gronde gaat, zo wordt in de Bijbel de rust van de sabbat genoemd als een voorwaarde voor leven en zegen: Wanneer je je voeten rust gunt op sabbat en geen handel drijft op mijn heilige dag, wanneer je de sabbat als een dag van vreugde ziet, de dag van de HEER als een heilige dag, wanneer je hem in ere houdt door niet je gang te gaan, geen handel te drijven of zaken te bespreken, dan vind je vreugde in de HEER. Ik zal je laten rijden over de hoogten van de aarde en je laten genieten van het land (Jesaja 58:13-14). Hoe beleven wij onze zondagen?
Ton Vos is predikant in de NGK van Assen en redactielid van Opbouw.